Yetkili Mahkeme Bulucu

Yetkili Mahkeme Tespiti: Hangi Şehirdeki Mahkemede Dava Açmalısınız?

Görevli mahkeme türünü belirledikten sonra ikinci kritik soru, davanın hangi yer mahkemesinde açılacağıdır. Yetki, dava türüne göre kesin ya da ihtiyari olabilir. Kesin yetki kurallarına aykırı açılan davalar, usulden reddedilir. İhtiyari yetki halinde ise davacı birden fazla mahkeme arasında seçim yapabilir. Yer yönünden yetki kuralları, HMK'nın 6. ile 22. maddeleri arasında ayrıntılı biçimde düzenlenmiş olup yanlış yer mahkemesinde açılan dava ciddi gecikmelere ve ek masraflara yol açmaktadır.

Görev ve yetki birbirine karıştırılan iki kavramdır; ancak hukuki sonuçları bakımından birbirinden önemli ölçüde ayrışırlar. Görev, davanın hangi tür mahkemede görüleceğini (asliye hukuk, sulh hukuk, iş mahkemesi gibi) belirlerken; yetki, aynı türdeki mahkemelerden hangisinin coğrafi olarak uyuşmazlığı çözeceğini düzenler. Görev kamu düzeninden olup re'sen gözetilirken, kesin yetki dışındaki hallerde yetki itirazı süresinde ileri sürülmezse mahkeme yetkili sayılmaktadır.

Genel Yetki Kuralı: Davalının Yerleşim Yeri Mahkemesi

HMK'nın 6. maddesi uyarınca genel yetki, davalı gerçek kişinin dava tarihindeki yerleşim yeridir. Yerleşim yeri, TMK m.19 anlamında kişinin sürekli kalmak niyetiyle oturduğu yer olarak tanımlanır; nüfus kaydından farklı bir yerleşim yeri mevcut olabilir. Davalı tüzel kişi ise merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Bu kural, davalının birden fazla şubesi olan durumlarda, şubeyle ilgili uyuşmazlıklarda şubenin bulunduğu yer mahkemesini de yetkili kılabilir.

Davalı birden fazla kişiyse, genel yetki kuralı gereği her birinin yerleşim yerindeki mahkeme yetkilidir; davacı bu mahkemelerden herhangi birini seçebilir. Bununla birlikte davalıların tümüne karşı tek bir davada yargılama yapılabilmesi için, seçilen mahkemenin tüm davalılar bakımından yetki kurallarını karşılaması gerekmektedir.

Sözleşmeden Doğan Davalarda Seçimlik Yetki

Sözleşmeden kaynaklanan davalarda, genel yetki kuralına ek olarak, sözleşmenin ifa yerindeki mahkeme de yetkilidir. HMK m.10'a göre sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir. İfa yeri, taraflarca sözleşmede açıkça belirlenmişse o yer, belirlenmemişse TBK m.89 uyarınca genel yüklenimler için borçlunun ödeme tarihindseki yerleşim yeri, para borçları için alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yeri sayılır.

Yetki sözleşmesiyle taraflar belirli bir mahkemeyi yetkili kılabilir; ancak bu imkân yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında mümkündür. Tüketicileri ve işçileri kapsayan sözleşmelerde yetki sözleşmesi kısıtlanmıştır; bu kişiler aleyhine seçilen yer mahkemelerini bağlayan anlaşmalar geçersiz sayılabilmektedir.

Haksız Fiil Davalarında Çoklu Yetki

Haksız fiilden doğan davalarda; fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer ve zarar görenin yerleşim yeri mahkemeleri de davacının tercihine göre yetkili olabilir. HMK m.16 bu konuda açık bir düzenleme içermektedir. Trafik kazaları, mesleki ihmal, ürün sorumluluğu ve benzeri davalarda bu çoklu yetki, davacıya stratejik bir avantaj sağlar; çünkü davacı hem kendisine coğrafi olarak en yakın mahkemede hem de davayla en ilgili delillere en kolay ulaşabileceği yerde dava açabilir.

Sigorta Sözleşmelerinde Özel Yetki Kuralları

Sigorta sözleşmelerinden doğan davalarda, HMK m.15 uyarınca sigorta ettirenin, sigortalının veya lehtarın yerleşim yeri mahkemesi de yetkili sayılmaktadır. Bu düzenleme, sigortalıların genellikle bireysel tüketici niteliğinde olmasından hareketle onları koruma amacı taşımaktadır. Zarar sigortalarında sigorta konusu şeyin veya riskin bulunduğu yer mahkemesine de başvurulabilir.

Tüketici Davalarında Yerleşim Yeri Avantajı

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.73/5 uyarınca tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Bu düzenleme, tüketicilerin çoğunlukla büyük şirketlere karşı dava açması durumunda yaşanan coğrafi dezavantajı gidermek amacıyla getirilmiştir. Satıcı veya sağlayıcının yerleşim yeri genellikle şehir merkezi ya da uzak bir ilçede olabilirken, tüketici kendi yaşadığı yerde davayı takip edebilme imkânına kavuşmaktadır.

Kesin Yetki Halleri: Taşınmaz ve Miras Davaları

Kesin yetki kuralları, yetki itirazına bakılmaksızın re'sen uygulanır ve tarafların anlaşmasıyla değiştirilemez. HMK m.12 uyarınca taşınmaz mülkiyetine ilişkin davalar ve taşınmaz üzerindeki ayni haklardan doğan davalar, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde görülmek zorundadır. Bu kural hem menfi hem de müspet tespit davalarını, tapu iptal ve tescil davalarını kapsamaktadır.

Miras hukukuna ilişkin davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. HMK m.11'e göre terekenin paylaşımı, mirasçılık belgesinin iptali, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve mirasa ilişkin diğer davalar bu mahkemede görülür. Borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yer mahkemesi ise iflas davalarında münhasıran yetkilidir.

Boşanma ve Aile Davalarında Yetki

TMK m.168 uyarınca boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme; eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Bu seçimlik yetki sayesinde davacı eş, kendisi için daha uygun olan mahkemede davayı açabilmektedir. Nüfus kayıt adresiyle fiili yaşanılan yerin farklı olması durumunda fiili yerleşim yeri esas alınmaktadır.

Yetki İtirazının Usulü ve Sonuçları

Kesin yetki dışındaki hallerde yetkisizlik itirazı, cevap dilekçesiyle birlikte ilk itiraz olarak ileri sürülmelidir. HMK m.19/4 uyarınca süresinde ileri sürülmeyen yetki itirazı, dava açılan mahkemeyi yetkili kılar. İtirazda yetkili olduğu ileri sürülen mahkemenin de gösterilmesi zorunludur. Kesin yetki halleri ise re'sen dikkate alınır ve süreye bağlı değildir.

Yetki itirazının kabulü halinde dava yetkili mahkemeye gönderilir. Bu gönderim kararı üzerine davacı iki hafta içinde yetkili mahkemede dava açmazsa açılmamış sayılır; zamanaşımı süreleri açısından ilk dava tarihinin korunması için bu süreye dikkat edilmesi şarttır.

Yetki Sözleşmesiyle Mahkeme Belirleme

Tacirler ve kamu tüzel kişileri, aralarındaki mevcut ya da muhtemel uyuşmazlıklar için yetki sözleşmesiyle bir veya birden fazla mahkemeyi yetkili kılabilirler. HMK m.17 uyarınca yapılacak yetki sözleşmesinin yazılı olması, belirli bir hukuki ilişkiye ilişkin olması ve yetkili kılınan mahkemenin açıkça gösterilmesi gerekir. Kesin yetki kurallarının uygulandığı hallerde ve tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği uyuşmazlıklarda yetki sözleşmesi yapılamaz.

Araç Nasıl Kullanılır?

Dava türünü seçin; araç HMK hükümleri çerçevesinde genel ve özel yetki kurallarını, kesin yetki hallerini ve yetki sözleşmesi imkânını açıklayarak yetkili mahkeme seçeneklerinizi listeler. Sunulan bilgiler genel nitelikte olup somut davada hukuki değerlendirme yapılması için avukattan destek alınması önerilir.