Dava Şartları Kontrol Asistanı

Dava Şartları Kontrol Listesi: Davanızı Açmadan Önce Bu Şartları Kontrol Edin

HMK'nın 114. maddesi, davanın esastan incelenerek sonuçlandırılabilmesi için yerine getirilmesi zorunlu koşulları sıralamaktadır. Bu koşullar "dava şartları" olarak adlandırılır ve mahkemece re'sen incelenir. Herhangi bir dava şartının eksikliği, davanın usulden reddine yol açar; ancak bazı eksiklikler tamamlatılabilir niteliktedir. HMK m.115 uyarınca mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır.

Dava şartları, mahkemenin davanın esasına girmeden önce incelemesi gereken ön koşullar niteliğindedir. Bu şartlar kamu düzenine ilişkin olduğundan taraflarca ortadan kaldırılamaz. Dava şartlarından birinin eksik olması durumunda mahkeme, tamamlanabilir nitelikteki eksiklikler için kesin süre verir; tamamlanamaz nitelikteki eksikliklerde ise doğrudan usulden red kararı verir. Bu nedenle dava açmadan önce tüm dava şartlarının tek tek gözden geçirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Görev ve Yetki Şartı

Davanın açıldığı mahkemenin hem konu bakımından görevli hem de yer bakımından yetkili olması gerekir. Kesin yetki ve görev kuralları re'sen dikkate alınır. Görevsizlik veya kesin yetkisizlik kararı verilmesi halinde dosya talep üzerine görevli/yetkili mahkemeye gönderilir; ancak bu süreç ciddi gecikmelere yol açar. Bu nedenle dava açılmadan önce doğru mahkemenin belirlenmesi şarttır.

Özellikle iş davaları, ticari davalar ve tüketici uyuşmazlıklarında hem görev hem de yetki sorunları sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bu tür davalarda yanlış mahkemeye başvurulması, hem zamanaşımı hem de usul açısından telafi edilemez sonuçlar doğurabilmektedir.

Taraf Ehliyeti ve Dava Ehliyeti

Taraf ehliyeti, medeni haklardan yararlanma ehliyetiyle örtüşür. Gerçek kişilerde doğumla başlar, ölümle sona erer. Tüzel kişiler, tüzel kişilik kazandıktan sonra taraf olabilir. Tüzel kişinin tüzel kişiliğini yitirmesi halinde taraf ehliyeti sona erer; bu durum davayı etkiler. Dava ehliyeti ise medeni hakları bizzat kullanma ehliyetini ifade eder; kısıtlılar ve küçükler yasal temsilcileri aracılığıyla davada yer alır. Taraf veya dava ehliyeti noksanlığı bazı hallerde tamamlanabilir; mahkeme eksikliğin giderilmesi için kesin süre verebilir.

Dava Takip Yetkisi ve Temsil

Davayı takip yetkisi, dava açma ve yürütme hakkını ifade eder. Vekâletle temsilde avukatın yetkisi vekâletnameden kaynaklanır; vekâletname yoksa dava açılamamaz ya da işlemler geçersiz sayılabilir. Dava ehliyeti bulunmayan kişilerin yasal temsilcilerinin yetki belgelerini sunması zorunludur. Belirli dava türlerinde özel yetki gerekmesi söz konusu olabilir; örneğin sulh, feragat ve kabul gibi işlemler için özel yetki şartı aranır.

Hukuki Yarar Şartı

Davacının, dava açmakta güncel ve meşru bir yararının bulunması gerekir. Hukuki yararın bulunmaması dava şartı yokluğunu doğurur. Özellikle tespit davalarında hukuki yararın varlığı titizlikle incelenir; eda davası açılabilecek hallerde tespit davası için genellikle hukuki yarar kabul edilmez. Hukuki yarara ilişkin değerlendirme, dava türüne ve somut koşullara bağlı olarak değişmektedir.

Hukuki yarar sadece tespit davalarında değil, tüm dava türleri için aranır. Örneğin alacak tamamen ödenmiş olmasına rağmen açılan eda davasında, gerçekleşmesi kesin olmayan bir olayın tespiti için açılan davada hukuki yararın varlığından söz edilemez.

Derdestlik: Aynı Davanın Devam Ediyor Olmaması

Aynı taraflar arasında, aynı konuda ve aynı sebeple daha önce açılmış devam eden bir dava bulunması "derdestlik" olarak adlandırılır. HMK m.114/1-ı uyarınca derdestlik olumsuz bir dava şartıdır; dava şartının sağlanması için derdestliğin bulunmaması gerekir. Derdestlik şartını değerlendirirken tarafların, dava konusunun ve dava sebebinin her üçünün de aynı olup olmadığı incelenmelidir. Unsurlardan birinin farklı olması derdestliği ortadan kaldırır.

Kesin Hüküm: Aynı Konuda Verilmiş Bir Karar Bulunmaması

Aynı taraflar arasında, aynı konuda ve aynı sebepten dolayı daha önce verilmiş kesinleşmiş bir hüküm bulunması halinde yeni açılacak dava kesin hüküm engeline çarpar. HMK m.303 uyarınca kesin hüküm, aynı konuda yeniden dava açılmasını engeller. Kesin hüküm engeli de re'sen gözetilir ve taraflarca her aşamada ileri sürülebilir.

Zorunlu Arabuluculuk Dava Şartı

Türk hukuk sisteminde bazı uyuşmazlıklarda arabuluculuğa başvurmak dava şartı haline getirilmiştir. İş davalarında (7036 s. K. m.3), ticari davalarda (TTK m.5/A) ve tüketici uyuşmazlıklarında (6502 s. K. m.73/A) dava açılabilmesi için önce arabuluculuğa başvurulması zorunludur. Bu şartın yerine getirilmediğinin tespiti halinde dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir. Arabuluculuk tutanağının dosyaya eklenmesi de ayrıca zorunludur.

Diğer Özel Kanunlardaki Dava Şartları

HMK m.114 genel dava şartlarını düzenlemekle birlikte, özel kanunlarda da çeşitli dava şartları öngörülmüştür. Hak düşürücü süreler içinde dava açılmış olması, bazı davalarda idareye başvuru yapılmış olması, patent ve marka uyuşmazlıklarında Türk Patent ve Marka Kurumu'na başvuru gibi koşullar bunların başında sayılabilir. Somut davada özel kanunlardaki dava şartlarının araştırılması kritik önem taşımaktadır.

Dava Şartlarının İncelenme Zamanı ve Kesin Süre Uygulaması

Mahkeme, dava şartlarını öncelikle dilekçe veya ön inceleme aşamasında inceler. Tamamlanabilir nitelikteki eksikliklerde hâkim, eksikliğin giderilmesi için kesin süre verir (HMK m.115/2); süresinde tamamlanırsa davaya devam edilir, tamamlanmazsa usulden red kararı verilir. Tamamlanamaz nitelikteki eksikliklerde (derdestlik, kesin hüküm gibi) ise doğrudan usulden ret kararı verilir.

Araç Nasıl Kullanılır?

Her dava şartı için "Evet / Hayır / Bilinmiyor" seçeneklerinden birini işaretleyin. Araç, mevcut durumu değerlendirerek hangi şartların sağlandığını, hangilerinin eksik olduğunu, ne yapılması gerektiğini ve usulden ret riskini somut gerekçesiyle açıklar. Dava şartlarının tamamlanmış olduğu teyit edilmeden dava açılmaması önerilir.