Yabancı Para Alacağı Faizi Hesaplama

Yabancı Para Alacağında Faiz Rejimi

Döviz cinsinden bir borcun zamanında ödenmemesi hâlinde alacaklı temerrüt faizi talep edebilir. 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun'un 4/a maddesi bu durumu düzenler: sözleşmede daha yüksek oran belirlenmemişse, borcun ödenmesi gereken tarihteki o yabancı paranın bankalarca uygulanan faiz oranı esas alınır.

Faiz Hangi Para Biriminde Hesaplanır?

Temel kural: yabancı para alacağına işleyecek temerrüt faizi, alacağın kendi para birimi (USD, EUR, GBP vb.) cinsinden hesaplanır. Bu araç da faizi döviz cinsinden gösterir. TL'ye çevrim için fiilî ödeme günündeki kur gereklidir ve bu araç kur dönüşümü yapmaz.

TL Karşılığı ve Kur Seçimi

TBK m.99 uyarınca yabancı para borcu, ödeme gününde geçerli rayiç üzerinden Türk parası ile de ödenebilir. Yargıtay içtihadı, temerrüt hâlinde alacaklının vade günü kuru ile fiilî ödeme günü kurundan yüksek olanı tercih hakkına sahip olduğunu kabul etmektedir. Bu seçim alacaklınındır; kur hesabı bu aracın kapsamı dışındadır.

Uygulanacak Faiz Oranı

3095 s.K. m.4/a uyarınca oran, borcun ödenmesi gereken tarihteki "bankalarca uygulanan" faiz oranıdır. Uygulamada:

• USD alacaklar: Fed Funds oranına bağlı ABD banka mevduat/kredi oranı esas alınır.
• EUR alacaklar: ECB politika faizine bağlı Avrupa banka oranı esas alınır.
• GBP alacaklar: Bank of England faizine bağlı İngiltere banka oranı esas alınır.

Bu araç, gireceğiniz oranla hesap yapar; doğru oranı bankalarca ilan edilen değerlerden teyit ediniz. TCMB'nin yabancı para referans faiz oranları da bu amaçla kullanılabilir.

Basit Faiz Formülü (365 Gün Esası)

Hesaplama basit faiz ve 365 gün esasıyla yapılır:

• Toplam faiz = Döviz Tutarı × Yıllık Oran × Gün Sayısı ÷ 365

Sonuç, alacağın para birimi cinsinden gösterilir. TBK m.121 uyarınca işlemiş faize faiz (bileşik faiz) yürütülmez.

3095 s.K. m.4/a'nın Kapsamı: Hangi Para Birimleri, Hangi İşlemler

3095 sayılı Kanun'un 4/a maddesi, yabancı para borcunun temerrüdünde uygulanacak faizi düzenler. Maddenin kapsamına ilişkin temel noktalar:

• Para birimi: USD, EUR, GBP ve diğer konvertible yabancı paralar kapsama girer. Özel çekme hakları (SDR) gibi yapay para birimleri nadir olmakla birlikte uygulama bulabilir.
• İşlem türü: Mal satışı, hizmet bedeli, kira, kredi geri ödemesi ve sözleşmeye dayalı her türlü yabancı para yükümlülüğü kapsamdadır. Sözleşme dışı (haksız fiil) döviz alacaklarında da madde uygulanabilir; ancak bu durumda temerrüt tarihinin tespiti ayrıca önem kazanır.
• İstisna: Taraflar sözleşmede daha yüksek bir oran kararlaştırmışsa o oran uygulanır; m.4/a kanuni alt sınırı belirler. Sözleşmede TL faiz oranına atıf yapılmışsa yabancı para alacağına yanlışlıkla TL faizi uygulanmaması için dikkat gerekir.

"Bankalarca Uygulanan Faiz" Ne Anlama Gelir, Nasıl Tespit Edilir?

3095 s.K. m.4/a'daki "bankalarca uygulanan faiz oranı" ifadesi, uygulamada en çok tartışma yaratan unsurdur. Bu kavramın içeriğine ilişkin yerleşik anlayış şöyledir:

• Mevduat faizi mi, kredi faizi mi? Yargıtay kararlarında ve öğretide ağırlıklı görüş, alacaklının maruz kaldığı finansman maliyetini yansıtması amacıyla o yabancı paranın bankalarca açılan kredilere uygulanan faiz oranının esas alınması gerektiği yönündedir.
• Referans kaynak: TCMB, her yıl yabancı para referans faiz oranlarını ilan eder. USD için Fed Funds/SOFR bağlantılı banka kredi oranları, EUR için EURIBOR bağlantılı oranlar, GBP için SONIA/LIBOR geçiş sonrası Bank of England bağlantılı oranlar bu kapsamda değerlendirilebilir.
• Bilirkişi tespiti: Mahkemelerde bilirkişi, dava tarihindeki veya temerrüt tarihindeki bankalarca uygulanan oranı TCMB verileri ve banka listelerinden tespit eder. Alacaklı avukatının bu oranı peşinen araştırıp dava dosyasına belgelemesi süreci hızlandırır.

Yargıtay İçtihadı: Temerrüt ve Kur Seçimi

Yabancı para alacaklarında TL'ye çevrim konusunda Yargıtay'ın yerleşik içtihadı birkaç kritik ilkeyi ortaya koymuştur:

• Vade günü kuru ile fiilî ödeme günü kuru: TBK m.99 uyarınca alacaklı, TL ile ödeme kabul etmek durumunda kalmışsa, vade günü kuru ile ödeme günü kurundan yüksek olanı talep edebilir. Bu "kur seçimi hakkı" temerrüt hâlinde alacaklıyı kur riskinden korumak amacıyla geliştirilmiştir.
• Faizin para birimi: Yargıtay, yabancı para alacağına yabancı para cinsinden faiz işletilmesi gerektiğini, TL'ye çevrimin ancak fiilî ödeme aşamasında yapılacağını kabul etmektedir. Bu yaklaşım, kur yükseliş dönemlerinde alacaklı lehine önemli bir koruma sağlar.
• Temerrüt tarihi: Sözleşmede ödeme günü belirlenmişse temerrüt ihtar gerekmeksizin ödeme günü sona erdiğinde gerçekleşir. Aksi hâlde alacaklının ihtarı gereklidir.

USD, EUR ve GBP için Referans Oranlar ve Kaynakları

Aşağıdaki kaynaklar, 3095 s.K. m.4/a kapsamında uygulanacak oranın tespitinde kullanılabilir:

• USD: Fed Funds Effective Rate (ABD Merkez Bankası — federalreserve.gov), SOFR (New York Fed — newyorkfed.org), TCMB yabancı para referans faiz ilanı.
• EUR: ECB politika faizi (ecb.europa.eu), EURIBOR oranları (emmi-benchmarks.eu), TCMB yabancı para referans faiz ilanı.
• GBP: Bank of England banka oranı (bankofengland.co.uk), SONIA (Sterling Overnight Index Average — bankofengland.co.uk), TCMB yabancı para referans faiz ilanı.

TCMB'nin yabancı para referans faiz ilanı Türk mahkemelerinde en çok kullanılan belgedir; tcmb.gov.tr üzerinden ulaşılabilir. Dava aşamasında bu ilanı dava dilekçesine belge olarak eklemek ispat yükünü kolaylaştırır.

Döviz Alacağında İhtar: Döviz Cinsinden mi, TL mi?

Temerrüt sözleşme ile belirlenmemişse ve ödeme günü açık değilse alacaklının ihtar göndermesi gerekmektedir. İhtarın içeriğinde dikkat edilmesi gereken hususlar:

• Para birimi: Alacak döviz cinsinden doğmuşsa ihtar da döviz cinsinden yapılmalıdır (örneğin "15.000 USD alacağın ödenmesini talep ediyorum"). TL karşılığı belirtmek ihtiyaridir; zorunlu değildir.
• Faiz talebi: İhtara faiz talebinin eklenmesi, ileride dava aşamasında faiz başlangıç tarihinin ihtar tarihi olarak kabulünü kolaylaştırır.
• İhtar şekli: Noterden ihtarname en güvenli yoldur; kayıtlı e-posta (KEP) aracılığıyla yapılan ihtar da giderek yaygınlaşmaktadır ve hukuki geçerliliği mevcuttur.

Kur Riski: Alacaklı ve Borçlu Açısından Kur Seçiminin Önemi

Yabancı para alacaklarında TL'ye çevrim zamanlaması, taraflar açısından büyük finansal sonuçlar doğurabilir:

• Alacaklı açısından: Uzun süren ticari uyuşmazlıklarda TL'nin yabancı para karşısında değer kaybetmesi hâlinde, fiilî ödeme günü kurunu esas almak alacaklının gerçek ekonomik kaybını karşılar. Bu nedenle alacaklı, vade günü kuru ile ödeme günü kurundan yüksek olanı tercih hakkını kullanmalıdır.
• Borçlu açısından: Borçlu, kur yükselişinin sürdüğü bir ortamda erken ödeme yaparak kur riskini azaltabilir. Sözleşmede döviz borcunu TL'de sabitleyen bir kloz bulunmadığı sürece kur riski borçluya aittir.
• Sözleşme tasarımı: Tarafların kur riskini paylaşmasına yönelik klozetler (örneğin "±%10 bant dışına çıkıldığında yeniden müzakere") döviz borçlarında uzun vadeli ilişkilerde kullanılabilir.

Karma Alacak: Kısmen TL, Kısmen Döviz Cinsinden Alacaklar

Ticari sözleşmelerde bazen alacağın bir kısmı TL, diğer kısmı döviz cinsinden belirlenmiş olabilir. Bu durumda:

• TL kısmına 3095 s.K. m.1-2 kapsamındaki yasal/ticari temerrüt faizi uygulanır.
• Döviz kısmına 3095 s.K. m.4/a kapsamındaki yabancı para faizi uygulanır.
• Her iki kalem ayrı ayrı hesaplanır ve dava/takip talebinde ayrı kalemler olarak yer alır.
• Döviz kısmının TL karşılığını belirsiz hâle getiren kur hareketleri nedeniyle bilirkişi hesabı gereken davalarda iki hesap metodolojisinin tek raporda birleştirilmesi talep edilebilir.

İcra Takibinde Yabancı Para Alacağı Nasıl Yazılır?

İcra ve İflas Kanunu m.58 uyarınca takip talebinde alacağın para birimi açıkça belirtilmelidir. Yabancı para alacağında takip talebine ilişkin pratik notlar:

• Alacak tutarı, döviz cinsiyle yazılır (örneğin "25.000,00 USD anapara").
• Faiz kalemi, ilgili para birimi ve oranıyla ayrıca belirtilir ("temerrüt tarihinden itibaren yıllık %5,5 USD faiz" gibi).
• Ödeme emrinde TL karşılığının yazılması ihtiyaridir; borçlunun itiraz süreci TL hesabını doğrudan etkilemez.
• İcra müdürü, takip talebindeki döviz tutarını TCMB kuru üzerinden TL'ye çevirerek harcı hesaplar; bu çevrim alacaklının seçim hakkını ortadan kaldırmaz.
• Borçlu ödemeyi TL ile yapmak isterse, ödeme günündeki TCMB döviz satış kuru esas alınır (veya taraflarca üzerinde mutabık kalınan kur).

Pratik Örnek: 50.000 USD — %5,5 Oran — 365 Gün

Aşağıdaki örnek, 3095 s.K. m.4/a kapsamında yabancı para faizi hesabını somutlaştırmaktadır:

• Anapara: 50.000 USD
• Yıllık faiz oranı (bankalarca uygulanan): %5,5
• Süre: 365 gün (tam bir yıl)
• Faiz hesabı: 50.000 × 0,055 × 365 ÷ 365 = 2.750,00 USD
• Anapara + Faiz (döviz): 52.750,00 USD
• TL karşılığı (örnek kur 1 USD = 38 TL): 52.750 × 38 = 2.004.500 TL (kur ödeme günü belirlenir; bu örnek yalnızca gösterim amaçlıdır)

Faiz süresini 180 güne indirdiğinizde: 50.000 × 0,055 × 180 ÷ 365 = 1.356,16 USD faiz. Bu araç, girdiğiniz süre ve oranla hesabı otomatik olarak yapar; sonuç döviz cinsinden gösterilir.