Yasal Faiz Hesaplama

Yasal Faiz Nedir?

Para borcunun zamanında ödenmemesi hâlinde alacaklı, borçlunun temerrüde düşmesiyle birlikte faiz talep etme hakkını kazanır. 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun (3095 s.K.) bu faizin oranını iki ayrı başlık altında düzenler: adi işlere uygulanan kanuni (yasal) faiz ve ticari işlere uygulanan avans faizi.

Kanuni faiz oranı, Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir ve gerektiğinde değiştirilebilir. Bu araç, oran değişikliği seçilen aralığa denk geldiğinde her dönemi kendi oranıyla ayrı hesaplar; araştırma ve hesaplama doğruluğu açısından dönemsel bölme yöntemi kullanılır.

Yasal faiz; kira alacakları, işçi alacakları, ticari alacaklar, tazminat davaları ve sözleşmeden doğan ödeme yükümlülükleri başta olmak üzere Türk hukukunun neredeyse tüm para alacağı alanlarında uygulanan temel faiz türüdür. Mahkemeler, hükmedilen alacak tutarına temerrüt tarihinden itibaren yasal faiz işletilmesine karar verir; icra takiplerinde ise faiz, takip tarihinden itibaren hesaplanır.

Yasal Faizin Tarihi ve Gelişimi

Türkiye'de kanuni faiz oranını belirleyen ilk kapsamlı düzenleme, 26.12.1984 tarihli ve 3095 sayılı Kanun'dur. Bu kanun yürürlüğe girmeden önce faiz oranları farklı mevzuat hükümleriyle ve çoğunlukla mahkeme kararlarıyla şekilleniyordu. 3095 sayılı Kanun, tek bir oran ve tek bir hesaplama mantığı getirerek hukuki öngörülebilirliği artırdı.

Kanun ilk yürürlüğe girdiğinde yıllık %30 gibi yüksek bir oranı esas almıştı; bu oran, 1980'lerin yüksek enflasyon ortamını yansıtıyordu. Sonraki on yıllarda oranlar kademeli biçimde düşürüldü; 2006 itibarıyla %9'a geriledi ve yaklaşık on sekiz yıl boyunca sabit kaldı. 2024'te yeniden yükselen enflasyon baskısı altında Cumhurbaşkanlığı kararıyla oran %24'e çıkarıldı.

Bu tarihi bağlam, uzun soluklu davaların veya eski tarihli alacakların faiz hesabında özellikle önemlidir. 2006 öncesi dönem için dönemin mevzuatına göre ayrıca hesaplama yapılması gerekebilir; bu araç yalnızca 2006 sonrasını kapsar.

Kanuni Faiz Oranları (3095 s.K.)

• 2006-01-01 – 2024-05-31: Yıllık %9 (2005/9831 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı)
• 2024-06-01 – günümüz: Yıllık %24 (8425 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, RG 21.05.2024/32552)

Bu geçiş noktası, hesaplama açısından kritik öneme sahiptir: 2024-06-01 tarihini kapsayan dava veya alacaklarda faiz, iki farklı dönem için iki farklı oranla hesaplanmalıdır. Bu araç söz konusu ayrımı otomatik olarak yapar.

Avans Faizi (Ticari İşler — 3095 s.K. m.2/2)

Ticari işlerde alacaklı, kanuni faiz yerine TCMB'nin kısa vadeli avans faiz oranını temerrüt faizi olarak talep edebilir. Avans faiz oranı, kanuni faiz oranından genellikle daha yüksektir ve TCMB'nin para politikası kararlarına göre dönemsel olarak değişir. Bu araçta "Avans Faizi" seçeneğini seçtiğinizde, seçilen tarih aralığındaki doğrulanmış TCMB avans faiz oranları otomatik olarak uygulanır.

Avans faizini talep edebilmek için işlemin ticari iş niteliği taşıması şarttır. Türk Ticaret Kanunu kapsamında her iki tarafın da tacir olduğu veya işlemin her iki taraf için ticari iş sayıldığı durumlarda avans faizi hakkı doğar. Sadece bir tarafın tacir olduğu karma işlerde avans faizi talep hakkı tartışmalıdır ve mahkeme takdirine bırakılmıştır.

Hesaplama Yöntemi: Basit Faiz, 365 Gün Esası

Türk hukukunda para alacaklarında faiz hesabı, bileşik faiz yasağı (TBK m.121) nedeniyle basit faiz ve 365 gün esasıyla yapılır:

• Günlük faiz = Anapara × Yıllık oran ÷ 365
• Toplam faiz = Günlük faiz × Gün sayısı

Araç bu formülü, her dönem için ayrı ayrı uygulayarak dökümlü sonuç sunar.

Hesaplama yapılırken başlangıç tarihi dahil, bitiş tarihi hariç tutulması genel uygulamadır; ancak bazı mahkemeler bitiş tarihini de dahil eder. Hesabınızı hazırlarken bu ayrıma dikkat edin ve davanızın sürdüğü mahkemenin yerleşik uygulamasını esas alın.

Somut Hesaplama Örnekleri

Örnek 1: Tek Dönem (2024-06-01 sonrası)

Anapara: 100.000 TL, temerrüt tarihi: 15 Temmuz 2024, hesap tarihi: 15 Ocak 2025 (184 gün). Oran: %24.

• Günlük faiz: 100.000 × 0,24 ÷ 365 = 65,75 TL
• Toplam faiz: 65,75 × 184 = 12.097,26 TL
• Toplam alacak: 112.097,26 TL

Örnek 2: İki Dönem Kapsayan Hesap (2024-06-01 geçiş noktasını aşan)

Anapara: 50.000 TL, temerrüt tarihi: 1 Ocak 2024, hesap tarihi: 31 Aralık 2024 (toplam 365 gün). Hesap iki döneme bölünür:

• 1 Ocak 2024 – 31 Mayıs 2024 (151 gün, %9): 50.000 × 0,09 ÷ 365 × 151 = 1.860,62 TL
• 1 Haziran 2024 – 31 Aralık 2024 (214 gün, %24): 50.000 × 0,24 ÷ 365 × 214 = 7.035,62 TL
• Toplam faiz: 8.896,24 TL

Bu örnek, 2024-06-01 geçiş noktasının neden önemli olduğunu somutlaştırmaktadır. Tüm yıl için yalnızca %9 uygulandığında faiz 4.109,59 TL kalırdı; yalnızca %24 uygulandığında ise 9.863,01 TL'ye çıkardı. Dönemsel hesap, hukuki doğruluğun zorunlu bir gereğidir.

Temerrüt Tarihinin Önemi

Faizin başlayabilmesi için borçlunun temerrüde düşmesi gerekir. Temerrüt tarihi farklı şekillerde oluşabilir:

• Muaccel borçlarda: Alacaklının ihtarıyla temerrüt gerçekleşir (TBK m.117).
• Vadeli borçlarda: Vade tarihinde temerrüt kendiliğinden oluşur (TBK m.117/2).
• Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede: Zararın doğduğu tarihten itibaren faiz işleyebilir.

İhtar yoluyla temerrütte, ihtarnamenin borçluya tebliğ tarihi esas alınır; gönderildiği değil. Bu nedenle noter ihtarnamesi gönderilmişse tebliğ şerhi içeren belgeyi saklamanız kritik önem taşır. Tebligat kanıtlanamıyorsa temerrüt tarihi tartışmalı hale gelir ve mahkeme, dava tarihi veya ıslah tarihini esas alabilir.

Mahkemelerde ve İcra Takiplerinde Uygulama

Mahkeme Kararlarında Faiz

Mahkemeler hüküm kurarken alacak miktarını ve faizin başlayacağı tarihi ayrı ayrı belirtir. Dava dilekçesinde faiz talebinin açıkça yer alması zorunludur; talep edilmeyen faize hükmedilemez. Kısmi davada faiz de kısmi olarak hükmedilir; ıslahla artırılan kısım için faiz başlangıcı ayrıca belirlenir.

Yargıtay içtihadına göre alacak davalarında faize temerrüt tarihinden, tazminat davalarında ise zararın doğduğu ya da davacının zararı öğrendiği tarihten hükmedilmesi gerekir. Faiz başlangıç tarihinin hatalı belirlenmesi, bozma nedeni olabilir.

İcra Takiplerinde Faiz

İlamlı icra takiplerinde mahkeme kararında belirtilen faize uyulur. İlamsız icra takiplerinde ise alacaklı, talep ettiği alacak için takip tarihinden itibaren yasal faiz isteyebilir. Borca itiraz hâlinde duran takipte faiz de durur; itirazın kaldırılmasıyla birlikte kaldığı yerden devam eder.

İcra dosyasında faiz hesabı, icra müdürlüğü tarafından yapılır; ancak karmaşık dönemsel hesaplamalarda taraflar bilirkişi incelemesi talep edebilir. Bu araç, icra müdürlüğüne veya bilirkişiye sunmak üzere ön hesaplama ve kontrol amacıyla kullanılabilir.

Sık Yapılan Hatalar

Oran Dönemini Yanlış Uygulamak

En yaygın hata, 2024-06-01 geçiş tarihini görmezden gelerek tüm döneme tek bir oran uygulamaktır. Hem %9 hem de %24 dönemini kapsayan bir alacakta tüm süreye %9 uygulanması alacaklı aleyhine, tüm süreye %24 uygulanması ise borçlu aleyhine hatalı sonuç doğurur. Her iki hata da ileride itiraz konusu olabilir.

Temerrüt Tarihini Yanlış Saymak

İhtarname tebliğ tarihi yerine düzenlenme tarihi veya postalanma tarihinin esas alınması, faiz süresini hatalı uzatır. Aynı şekilde, vadeli borçlarda vade tarihinden değil de ondan birkaç gün sonrasından hesap başlatmak da yaygın bir hatadır. Temerrüt tarihi, hukuki dayanakla belirlenmeli ve belgelere dayandırılmalıdır.

Bileşik Faiz Hesaplamak

Bazı hesaplama araçları veya ticari yazılımlar faize faiz (bileşik faiz) uygulayabilir. Türk hukukunda TBK m.121 gereği bileşik faiz yasaktır; ancak taraflar temerrütten sonra bileşik faizi yazılı olarak kararlaştırabilir. Bu sözleşme olmaksızın bileşik faiz talep edilemez.

360 Gün Esasını Kullanmak

Bankacılık uygulamalarında 360 gün esası yaygın olmakla birlikte, Türk hukuku ve Yargıtay içtihadı para alacaklarında 365 gün esasını esas almaktadır. 360 gün üzerinden yapılan hesap, alacaklı lehine hafifçe daha yüksek sonuç verir; bu nedenle mahkeme ya da icra dosyasına sunulacak hesaplarda 365 gün esası kullanılmalıdır.

Dava Açmadan Önce Bilmeniz Gerekenler

Alacak Türünü ve Faiz Başlangıç Tarihini Netleştirin

Dava açmadan önce alacağın sözleşmeden mi, haksız fiilden mi yoksa sebepsiz zenginleşmeden mi kaynaklandığını belirlemek gerekir. Bu belirleme, faizin hangi tarihten işleyeceğini doğrudan etkiler. Sözleşmeye dayalı bir alacakta temerrüt ihtarı gönderilmemişse ve sözleşmede vade yoksa, faiz ancak dava tarihinden itibaren hükmedebilir.

İhtarname Gönderin veya Mevcut İhtarname Tarihini Belgeleyin

Temerrüt tarihini belgelemek, faiz süresini ve dolayısıyla toplam alacak miktarını doğrudan etkiler. Mahkeme sürecine girmeden önce noter kanalıyla ihtarname göndermek hem temerrüt tarihini netleştirir hem de karşı tarafı uzlaşmaya yöneltebilir.

Dava Harçlarını ve Toplam Maliyeti Hesaplayın

Faiz hesabı, dava değerini artırır; bu da nispi harç üzerinden ödenen dava harcını yükseltir. Faiz dahil toplam alacak miktarı üzerinden harç hesaplamak, dava bütçesini doğru planlamak açısından önemlidir. Bu araçla önce toplam alacağı (anapara + faiz) hesaplayın, ardından dava harcı hesaplama aracına aktarın.

Zamanaşımı Sürelerine Dikkat Edin

Faiz alacağı, asıl alacakla birlikte zamanaşımına uğrar; ancak faizin kendisi için de TBK m.152 uyarınca beş yıllık özel zamanaşımı işler. Bu, asıl alacak zamanaşımına uğramamış olsa dahi uzun süredir tahsil edilmemiş faizlerin bir kısmının zamanaşımına uğrayabileceği anlamına gelir. Alacağın eski tarihli olduğu durumlarda bir hukuk uzmanıyla değerlendirme yapılması önerilir.

Dönem Dışı Tarihler

Bu araç yalnızca sistemde doğrulanmış oran kayıtlarının bulunduğu dönemleri hesaplar. 2006 öncesi dönemler veya henüz doğrulanmamış avans faizi dönemleri için hesap üretilmez; kullanıcı açıkça uyarılır. Doğru sonuç almak için hesap aralığının sistemde kapsanan tarihlere denk gelmesi gerekir.