Kısmi Ödeme, Mahsup ve Bakiye Borç Hesaplama

TBK m.100 Mahsup Sırası

Borçlunun kısmî ödemesi, TBK m.100 uyarınca belirli bir sırayla mahsup edilir. Borçlu faiz ve giderlerden gecikmiş değilse ödemeyi anaparaya mahsup edebilir; ancak gecikme hâlinde yasa şu sırayı emreder:

1. Masraflar (işlem giderleri, icra masrafları vb.)
2. İşlemiş faiz (ödeme tarihine kadar birikmiş)
3. Anapara

Bu sıra, alacaklı lehine yorumlanır: anapara ancak masraf ve faiz tamamen kapandıktan sonra azalır. "Ödemeyi anaparadan düş" gibi yanlış hesap bakiye borcunu olduğundan düşük gösterir.

Bakiye Borç Hesabının Adımları

Her ödeme tarihinde şu işlem yapılır:

1. Önceki ödeme tarihinden (yoksa faiz başlangıcından) bu ödeme tarihine kadar faiz hesaplanır.
2. Ödeme tutarı önce kalan masrafa, sonra işlemiş faize, sonra anaparaya mahsup edilir.
3. Son ödeme sonrası kalan anapara + ödenmemiş faiz + kalan masraf, kapak tarihine kadar yeniden faize tabi tutulur.

Sonuç: kapak tarihindeki bakiye borç = kalan anapara + son dönem faizi + kalan masraf.

İcra Kapak Hesabıyla İlişkisi

Bu araç, icra takiplerindeki kapak hesabının temel mantığını uygulamaktadır. Alacaklı ile borçlu arasındaki kapak hesabı uyuşmazlıklarında bilirkişiler de aynı mahsup sırasını kullanır. Bu araç en fazla 3 ara ödeme kabul eder; daha fazla ödeme varsa hesabı birden fazla aşamada yapabilirsiniz.

Faiz Kaynağı Seçimi

Üç seçenek mevcuttur:

• Kanuni faiz: Adi işlerde 3095 s.K. m.1 — 2024-06-01'den itibaren %24 yıllık.
• Avans (ticari temerrüt) faizi: Ticari işlerde 3095 s.K. m.2/2 — TCMB avans oranı; 2026-01-01'den itibaren sistemde doğrulanmış seri mevcuttur.
• Akdî oran: Sözleşmede kararlaştırılan oran; kullanıcı beyanıdır. TBK m.120/2 üst sınırını gözetiniz.

TBK m.100'ün Tarihi Arka Planı ve Hukuki Gerekçesi

Mahsup sırasına ilişkin kural, 818 sayılı eski Borçlar Kanunu'nun 85. maddesinden alınmış ve 6098 sayılı TBK'nın 100. maddesinde aynen korunmuştur. Kuralın gerekçesi, alacaklıyı korumaktır: borçlu ödemeyi önce anaparaya mahsup edebilseydi, faiz birikmeye devam edecek ve alacaklı asıl alacağını geç tahsil etse de faizden mahrum kalacaktı. Yasa, bu dengesizliği gidermek için faiz ve masrafları önce sıfırlamayı emreder; anapara ancak bu kalemler kapandıktan sonra azalır.

Mahsup sırasının amacı, taraflar arasındaki menfaat dengesini korumaktır; bu nedenle düzenleme emredici nitelikte değil, yarı-emredici niteliktedir: alacaklı ve borçlu, gecikme olmaksızın yapılan kısmi ödemelerde farklı bir sıra kararlaştırabilir (TBK m.100/1 ilk cümle).

Borçlu Neden Mahsup Sırasını Değiştiremez?

Borçlu temerrüde düştükten sonra yaptığı kısmi ödemelerde mahsup sırasını tek taraflı olarak değiştiremez. Sıklıkla karşılaşılan hatalı uygulamalar şunlardır:

• "Anaparaya mahsup edin" talebi: Temerrüt halinde borçlunun bu talebi hukuken bağlayıcı değildir; alacaklı masraf ve faizi önce mahsup eder.
• Banka dekontuna not düşme: Ödeme dekontuna "anapara ödemesi" yazılması mahsup sırasını değiştirmez.
• Tarafların sonradan anlaşması: Temerrüt sonrasında da taraflar yazılı anlaşmayla farklı bir mahsup sırası belirleyebilir; ancak bu anlaşma açık ve yazılı olmalıdır.

Masraf Kalemi Ne İçerebilir?

Mahsup sırasında ilk kalem olan "masraflar", alacaklının alacağını tahsil etmek için yapmak zorunda kaldığı giderlerdir. Bu kalemin kapsamı pratikte sık tartışılır:

• İcra masrafları: Takip harcı, tebligat giderleri, avans bedeli gibi icra dairesi kanalıyla yapılan ödemeler.
• Noter masrafları: İhtarname düzenleme ve tebliğ giderleri.
• Vekâlet ücreti: Tarife gereği hükmedilen vekâlet ücreti masraf kapsamında değerlendirilir; ancak sözleşmesel vekâlet ücreti için ayrıca düzenleme aranır.
• Kapsam dışı giderler: Alacaklının iç giderleri (çalışan maliyeti, ofis gideri vb.) kural olarak masraf kalemi sayılmaz.

Bu araçta "Masraf Toplamı" alanına, alacaklının belgeleyebildiği ve mahkeme ya da icra kanalıyla talep edebileceği gerçek masraf kalemlerinin toplamı girilmelidir.

Alacaklının Ödemeyi Reddetme Hakkı Ne Zaman Doğar?

Borçlunun teklif ettiği kısmi ödeme, borcun tamamını kapatmıyorsa alacaklı bu ödemeyi reddetme hakkına sahiptir (TBK m.84). Ancak uygulamada alacaklılar genellikle kısmi ödemeyi kabul edip mahsup sırasına göre işler; reddetmek alacaklının işine gelmeyebilir çünkü ödemeyi reddetmek alacaklı temerrüdüne (TBK m.106 vd.) yol açabilir. Pratikte dikkat edilmesi gereken hususlar:

• Alacaklı ödemeyi reddedecekse, ret beyanını yazılı ve gerekçeli olarak bildirmelidir.
• Borçlu, alacaklının haksız ret iddiasıyla teklif ettiği tutarı notere depo edebilir (TBK m.108).
• Kısmi ödemenin kabul edilmesi, alacaklının kalan alacaktan vazgeçtiği anlamına gelmez; ibra veya feragat için açık irade beyanı gerekir.

Kısmi Ödeme ile Zamanaşımının Kesilmesi İlişkisi

Kısmi ödeme, zamanaşımını kesen sebeplerden biridir (TBK m.155/1). Borçlunun herhangi bir kısmi ödeme yapması, tüm alacak için zamanaşımı süresini sıfırlar ve yeni süre ödeme tarihinden itibaren işlemeye başlar. Bu durum, alacaklılar açısından büyük önem taşır:

• Uzun süre tahsil edilemeyen bir alacakta küçük bir kısmi ödeme, zamanaşımı defini ortadan kaldırır.
• Borçlu, zamanaşımı dolmak üzereyken bilinçli olarak sembolik ödeme yaparak tüm süreci başa sarabilir.
• Kısmi ödemenin borcun ikrarı niteliği taşıdığı hâllerde de zamanaşımı kesilir (TBK m.155/1).

Bu nedenle kısmi ödeme alındığında tarih ve tutarın belgelenmesi, hem mahsup hesabı hem de zamanaşımı yönetimi açısından kritiktir.

İcra Kapak Hesabında Bilirkişi Uygulaması: Adım Adım

İcra takiplerinde itirazlı kapak hesaplarında mahkemece atanan bilirkişiler genellikle şu adımları izler:

1. Alacak belgelerinin incelenmesi: Anapara, faiz, masraf kalemleri ayrı ayrı tespit edilir.
2. Faiz serisinin belirlenmesi: Adi alacakta kanuni faiz, ticari alacakta avans faizi resmi kaynaklardan alınır.
3. Her ödemenin döneme ait faiziyle birleştirilmesi: Önceki olaydan bu ödeme tarihine kadar işlemiş faiz hesaplanır; ödeme, TBK m.100 sırasıyla mahsup edilir.
4. Kapak tarihine faiz işletilmesi: Son mahsuptan sonra kalan anapara için kapak tarihine kadar faiz hesaplanır.
5. Bakiye tablonun düzenlenmesi: Anapara, faiz ve masraf ayrı satırda gösterilir; toplam bakiye bulunur.

Bu araç, yukarıdaki adımları otomatik olarak uygular; avukat veya hukuk personeli, bilirkişiye itiraz hazırlamak ya da kapak hesabını kontrol etmek amacıyla kullanabilir.

Borçlunun İtiraz Yolları: Hesaba İtiraz Nasıl Yapılır?

İcra takibinde borçlunun kapak hesabına itiraz edebileceği başlıca durumlar şunlardır:

• Hatalı faiz oranı: Ticari alacak yerine avans faizi uygulanmış, ya da tersi.
• Mahsup sırası hatası: Ödemenin anaparadan düşülmesi gerektiği hâlde faize mahsup edilmesi veya tam tersi.
• Ödeme tarihinin yanlış alınması: Banka havale tarihiyle icra dosyasına giriş tarihi arasındaki fark.
• Masraf şişirmesi: Belgelenemeyen ya da talep edilemeyen giderlerin masraf kalemi olarak gösterilmesi.

İtiraz için icra mahkemesine şikâyet yolu açıktır (İİK m.16); itiraz dilekçesine alternatif hesap tablosunun eklenmesi, mahkemenin bilirkişi atama sürecini hızlandırır.

Mahsup Sırası İhlali Durumunda Yasal Sonuçlar

Alacaklının TBK m.100'deki sırayı ihlal ederek ödemeyi farklı biçimde mahsup etmesi çeşitli hukuki sonuçlar doğurabilir:

• Borçlu, yanlış mahsup işleminin düzeltilmesini dava yoluyla talep edebilir.
• İcra takibinde yapılan yanlış kapak hesabı, borçlunun itirazı üzerine bilirkişi denetimine açılır.
• Mahkeme, tarafların mahsup konusundaki yazılı anlaşmasını esas alır; yoksa kanuni sırayı uygular.

Pratik Örnek: 500.000 TL Anapara + 10.000 TL Masraf, İki Ara Ödeme

Aşağıdaki örnek, kısmi ödeme mahsubunun adım adım nasıl işlediğini somutlaştırmaktadır:

• Anapara: 500.000 TL
• Masraf: 10.000 TL
• Faiz: Kanuni (yıllık %24)
• Faiz başlangıcı: 01.01.2024
• 1. Ödeme: 100.000 TL — 01.04.2024 (90 gün sonra)
• 2. Ödeme: 150.000 TL — 01.07.2024 (91 gün sonra)
• Kapak tarihi: 31.12.2024

Adım 1 — 1. ödeme tarihine kadar faiz (90 gün): 500.000 × %24 × 90 ÷ 365 = 29.589,04 TL

1. Ödeme mahsubu (100.000 TL): Masraf 10.000 TL + Faiz 29.589,04 TL + Anapara 60.410,96 TL. Kalan anapara: 439.589,04 TL

Adım 2 — 2. ödeme tarihine kadar faiz (91 gün): 439.589,04 × %24 × 91 ÷ 365 = 26.313,75 TL

2. Ödeme mahsubu (150.000 TL): Faiz 26.313,75 TL + Anapara 123.686,25 TL. Kalan anapara: 315.902,79 TL

Adım 3 — Kapak tarihine kadar faiz (183 gün): 315.902,79 × %24 × 183 ÷ 365 = 38.053,38 TL

Kapak bakiyesi: 315.902,79 + 38.053,38 = 353.956,17 TL

Basit "ödemeleri anaparadan düş" yöntemiyle bulunan rakam (500.000 − 100.000 − 150.000 = 250.000 TL + faiz) ile kıyaslandığında doğru mahsup hesabının borçlunun ödemekle yükümlü olduğu bakiyeyi nasıl artırdığı görülmektedir.

Kapak Hesabı ve Alacaklının Hakları: Özet

Kısmi ödemeli alacaklarda alacaklının haklarını koruyan temel ilkeler şöyle özetlenebilir:

• TBK m.100 mahsup sırası alacaklı lehinedir; faiz kapanmadan anapara azalmaz.
• Her kısmi ödeme, ödeme tarihine kadar işlemiş faizin tamamını sıfırlamayabilir; kalan faiz bir sonraki döneme taşınır.
• Alacaklı, kapak tarihini serbestçe belirleyebilir; ancak faiz bitiş tarihi mahkeme kararıyla veya ödeme tarihiyle sınırlıdır.
• İcra takibinde kapak hesabına itiraz süresi kısadır; bu nedenle avukatın kapak hesabını takip başında doğru kurması, ilerideki itirazları en aza indirir.