Kademeli (Dönemsel Oran Değişimli) Faiz Hesaplama

Kademeli Faiz Ne Zaman Gerekir?

Tek bir sabit faiz oranı uygulanmayan durumlarda kademeli faiz hesabı zorunludur. Tipik senaryolar:

• Sözleşmesel kademeler: "İlk 12 ay %15, sonraki dönem %20" gibi sözleşme hükümleri
• Yapılandırma protokolleri: Alacaklı-borçlu arasında farklı dönemlerde farklı oranların kararlaştırıldığı yapılandırmalar
• Kanuni oran değişimleri: 3095 s.K.'daki %9→%24 geçişi gibi dönemleri kapsayan alacaklar (bu için yasal faiz aracı otomatik bölme yapar; bu araç sözleşme oranları için kullanılır)
• Farklı kaynaktan gelen alacaklar: Aynı dosyada iki farklı orana dayanan kalemler

Dönem Bölme Yöntemi

Her dönem kendi oranı ve kendi gün sayısıyla bağımsız hesaplanır; işlemiş faiz anaparaya eklenmez (basit faiz). Formül:

• Dönem 1 faizi = Anapara × Oran₁ × Gün₁ ÷ 365
• Dönem 2 faizi = Anapara × Oran₂ × Gün₂ ÷ 365
• Toplam faiz = Dönem 1 + Dönem 2 + …

Anapara hiçbir dönemde değişmez; bileşik faiz uygulanmaz (TBK m.121).

Dönem Sayısı Sınırı ve Alternatifler

Bu araç en çok 4 dönem destekler. Daha fazla dönem için hesabı bu araçla bölerek yapabilir ya da aşağıdaki özel araçları tercih edebilirsiniz:

• Kanuni/avans faizinde resmî seriyle otomatik bölme: T034 Yasal Faiz
• Kısmi ödemeli alacaklar için mahsup düzeniyle: T048 Kısmi Ödeme Mahsup

Akdî Oran Üst Sınırı

Temerrüt faizinde akdî oran, kanuni faiz oranının yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m.120/2). Buna göre kanuni faiz %24 iken akdî temerrüt faizi en fazla %48 olabilir. Bu sınır anapara faizinde de benzer biçimde uygulanır (TBK m.88/2). Bu araç girilen oranlarla hesap yapar; hukuki geçerliliği taraflarca ayrıca değerlendirilmelidir.

Kademeli Faiz İçeren Sözleşme Hükümlerinin Yorumu

Sözleşmelerde yer alan kademeli faiz hükümleri, yorum ilkeleri açısından özellik arz eder. TBK m.19 uyarınca sözleşmenin yorumunda tarafların ortak iradesine bakılır; bir döneme ait oran açıkça belirlenmemişse mahkemeler genellikle ilk dönem oranının devam ettiğini kabul eder. Bu nedenle sözleşme kaleme alınırken her dönemin başlangıç ve bitiş tarihlerinin, buna karşılık gelen oranın açık biçimde yazılması büyük önem taşır.

• Belirsiz dönem ifadeleri: "Birinci yıldan sonra faiz artacaktır" gibi hükümler, oranı belirtmediğinde TBK m.88 ve m.120 çerçevesinde kanuni orana indirgenir.
• Dönem başı belirsizliği: Sözleşmede "aylık dönem" ifadesi kullanılıyorsa ödeme tarihi mi, vade tarihi mi, yoksa sözleşme tarihi mi esas alınacağı tartışmalıdır; taraflarca net biçimde düzenlenmelidir.
• Dönem sonu belirsizliği: "Sonraki dönem" ibaresinin hangi tarihi kapsadığı açık değilse borçlu lehine yorum ilkesi devreye girebilir (TBK m.99).

Yapılandırma Anlaşmalarında Kademeli Oran Kullanımı

Alacaklı ve borçlu arasında imzalanan yapılandırma protokolleri, genellikle farklı dönemlere farklı faiz oranları öngörür. Bu tür anlaşmaların geçerliliği için dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:

• Yazılı şekil şartı: Faiz oranına ilişkin anlaşmanın geçerli olması için yazılı şekil zorunludur (TBK m.88/1).
• Üst sınır denetimi: Her dönem için kararlaştırılan oran, o dönemde yürürlükte olan kanuni faiz oranının yüzde yüz fazlasını aşmamalıdır (TBK m.120/2).
• Protokolün icra belgesi niteliği: Noterde düzenlenen yapılandırma anlaşmaları, itiraz halinde daha güçlü delil niteliği taşır; bu nedenle ilam niteliğinde belge oluşturulması tavsiye edilir.
• Temerrüt faizi ile fark: Yapılandırma protokolünde belirlenen anapara faiz oranı, temerrüt faizi oranından bağımsızdır; borçlunun yeni vadeyi de geçirmesi hâlinde hangi oranın uygulanacağı protokolde açıkça yazılmalıdır.

Borçlar Hukukunda Aşamalı Faizin Geçerlilik Koşulları

TBK m.88 ve m.120 çerçevesinde kademeli (aşamalı) faiz kararlaştırılabilmesi için aşağıdaki koşulların bir arada sağlanması gerekir:

1. Her dönem için oran açıkça ve ayrı ayrı kararlaştırılmış olmalıdır.
2. Her dönemin oranı, o dönemde yürürlükte olan yasal üst sınırı aşmamalıdır.
3. Anlaşma yazılı biçimde yapılmış olmalıdır; sözlü mutabakat faiz talebine dayanak teşkil etmez.
4. Faiz bileşik olarak uygulanamaz; her dönemde işlemiş faiz anaparaya eklenemez (TBK m.121 — anapara faizinin anaparaya eklenmesi yasağı).

Kanuni Oran Değişimlerinin Kademeli Faizle Karıştırılmaması

Uygulamada sıkça yapılan hatalardan biri, kanuni faiz oranındaki resmi değişimleri (örneğin 3095 sayılı Kanun kapsamındaki oran güncellemeleri) sözleşmesel kademeli faizle aynı hesap yöntemiyle işlemektir. Bu iki durum birbirinden temelden farklıdır:

• Kanuni oran değişimi: Devletin yayımladığı resmi oran serisine göre hesaplanır; taraf iradesi aranmaz. Bu hesap için T034 Yasal Faiz aracı, resmi seriyi otomatik olarak dönemlere böler.
• Sözleşmesel kademeli oran: Tamamen tarafların sözleşmesiyle belirlenir; resmi seriyle ilişkisi yoktur. Bu araç (T047) yalnızca sözleşmede kararlaştırılan kademe oranları için kullanılmalıdır.

Yanlış araç seçimi, hesap sonucunu hukuka aykırı biçimde yüksek ya da düşük gösterebilir; dilekçe ve bilirkişi hesaplarında oran kaynağının açıkça belirtilmesi zorunludur.

Sözleşmede "Dönem Başı" ve "Dönem Sonu" Belirsizliği

Kademeli faiz içeren sözleşmelerde en fazla uyuşmazlığa neden olan nokta, dönem sınırlarının belirsiz yazılmasıdır. Pratikte karşılaşılan sorunlar ve önerilen çözümler:

• "İlk altı ay" ifadesi: Sözleşme tarihinden mi, ödeme vadesinden mi yoksa fiili teslimden mi itibaren sayılacağı net olmalıdır.
• Ay sayısı yerine tarih yazılması: "6 aylık dönem" yerine "01.01.2024 – 30.06.2024" şeklinde tarih yazılırsa hesap tartışmasız olur.
• Dönem bitiş tarihi dahil mi? Bu araç, dönem sonu tarihini bir önceki dönemin son günü olarak kabul eder; yeni dönem, girilen başlangıç tarihinde başlar. Sözleşmede de aynı mantık açıkça belirtilmelidir.

Her Dönem İçin Ayrı Hesap Tablosu Nasıl Oluşturulur?

Mahkeme ve icra süreçlerinde talep edilen dökümlü hesap tablolarının doğru hazırlanması için şu adımlar izlenmelidir:

1. Her dönemin başlangıç ve bitiş tarihi, gün sayısı ayrı satıra yazılır.
2. O döneme ait yıllık oran yüzde olarak gösterilir.
3. Dönem faizi formülü açıkça belirtilir: Anapara × Oran × Gün ÷ 365.
4. Her dönemin faiz tutarı ayrı hesaplanır ve en sona toplanır.
5. Tablonun altında kaynak (sözleşme tarihi ve maddesi) ile hesap tarihi belirtilir.

Bu araç, her dönem için bu dökümü otomatik olarak oluşturur ve "Hesap Dökümü" bölümünde listelenir. Dilekçe ekine çıktı alınarak doğrudan kullanılabilir.

Mahkeme Bilirkişisi ile Bu Araç: Farklılıklar ve Benzerlikler

Kademeli faiz hesabı içeren davalarda bilirkişiler de temelde aynı matematiksel yöntemi kullanır: her dönem kendi oranı ve gün sayısıyla ayrı hesaplanır, sonuçlar toplanır. Ancak pratikte bazı farklar gözlemlenir:

• Benzerlikler: 365 gün esası, basit faiz yöntemi, dönem bölme mantığı bu araçla aynıdır.
• Farklılıklar: Bilirkişi, sözleşme metnini, tarafların iddialarını ve dava dosyasını bütünüyle değerlendirerek hangi dönem için hangi oranın uygulanacağını hukuki bir karar olarak saptar; bu araç ise yalnızca kullanıcının girdiği oran ve tarihlerle hesap yapar. Oran seçimi ve dönem sınırlarının hukuki kabulü bilirkişiye aittir.
• Ön hazırlık aracı olarak kullanımı: Bu araç, avukatın bilirkişi raporunu önceden analiz etmesine, farklı senaryolar denemesine ve dilekçedeki faiz talebini somutlaştırmasına yardımcı olur.

Kademeli Faiz ve TBK m.120/2 Üst Sınır Denetimi: Birlikte Uygulama

Her dönem için kararlaştırılan oranın TBK m.120/2 sınırını aşıp aşmadığı, her dönem ayrı ayrı denetlenmelidir. Kanuni faiz oranının dönemler arasında değiştiği uzun vadeli sözleşmelerde bu denetim karmaşık hale gelir:

• 1. Dönem (Ocak–Haziran 2023): Kanuni faiz %9, sözleşme oranı %15 → üst sınır %18 — geçerli.
• 2. Dönem (Temmuz 2023–): Kanuni faiz %24, sözleşme oranı %15 → üst sınır %48 — geçerli.

Kanuni faizin yükseldiği dönemlerde sözleşmede sabit tutulan yüksek bir oran sınır ihlali oluşturmayabilirken, kanuni faizin düştüğü dönemlerde ihlal riski artar. Bu nedenle uzun vadeli sözleşmelerde "kanuni oranın iki katını geçmeyecek şekilde" gibi dinamik ifadeler kullanılması daha güvenlidir.

Pratik Örnek: 300.000 TL — 3 Dönem Kademeli Faiz

Aşağıdaki örnek, farklı oranlara sahip üç dönem için kademeli faiz hesabının nasıl yapıldığını göstermektedir:

• Anapara: 300.000 TL
• 1. Dönem: 01.01.2024 – 30.06.2024 (181 gün) — Yıllık %20
• 2. Dönem: 01.07.2024 – 31.12.2024 (184 gün) — Yıllık %25
• 3. Dönem: 01.01.2025 – 30.06.2025 (181 gün) — Yıllık %30

Hesap adımları:

1. 1. Dönem faizi: 300.000 × 0,20 × 181 ÷ 365 = 29.753,42 TL
2. 2. Dönem faizi: 300.000 × 0,25 × 184 ÷ 365 = 37.808,22 TL
3. 3. Dönem faizi: 300.000 × 0,30 × 181 ÷ 365 = 44.630,14 TL
4. Toplam faiz: 29.753,42 + 37.808,22 + 44.630,14 = 112.191,78 TL
5. Anapara + Faiz: 300.000 + 112.191,78 = 412.191,78 TL

Her dönemde anapara sabit kalmaktadır (300.000 TL); işlemiş faiz bir sonraki dönem için anaparaya eklenmez. Bu örneği bu araç ile doğrulamak için ilgili tarih ve oranları alanlara girmeniz yeterlidir.

Dava Dilekçesine Kademeli Faiz Talebinin Yazılması

Dava dilekçesinde kademeli faiz talebi somut ve dönem bazlı olarak kurulmalıdır. Mahkemeler, "işleyecek faizle birlikte" gibi genel talepleri yeterli bulmayabilir; özellikle akdi kademeli oran söz konusuysa talepte şu unsurların yer alması beklenir:

• Sözleşmenin ilgili maddesi ve hükmü (oran kademesini belirleyen hüküm)
• Her dönemin başlangıç – bitiş tarihi ve bu döneme ait yıllık oran
• Her dönem için hesaplanan faiz tutarı ve toplam faiz miktarı
• Faiz başlangıç tarihi (temerrüt tarihi ya da vade tarihi) ile talep günündeki durum
• TBK m.120/2 üst sınır kontrolünün yapıldığına dair beyan

Örnek talep cümlesi: "Davalı, … tarihli sözleşmenin … maddesi uyarınca 01.01.2024 – 30.06.2024 arasında yıllık %20, 01.07.2024 tarihinden itibaren yıllık %25 faiz ödemekle yükümlüdür; anılan oranlar TBK m.120/2 üst sınırı dahilindedir."