Adliye ve Yargı Çevresi Bulucu

Adliye ve Yargı Çevresi Bulucu: Hangi İlde Hangi Mahkeme Bulunur?

Türkiye'de adalet teşkilatı; adli, idari yargı kollarından oluşmaktadır. Her yargı kolunun kendine özgü mahkeme yapısı, yargı çevresi ve üst mahkemesi bulunmaktadır. Vatandaşlar çoğu zaman hangi adliyeye, hangi mahkemeye başvurmaları gerektiği konusunda kararsız kalmaktadır. Doğru adliyeyi ve doğru mahkemeyi bulmak, hem zaman tasarrufu hem de usul hatalarının önlenmesi açısından son derece önemlidir.

Türkiye'de mahkemeler tüm il ve ilçelerde eşit biçimde dağılmış değildir. Sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri hemen her il ve ilçede bulunurken; ağır ceza mahkemeleri, ihtisas mahkemeleri (aile, ticaret, iş, tüketici) ve idari yargı mahkemeleri yalnızca belirli merkezlerde örgütlenmiştir. Bu merkezlerin yargı çevresi, yalnızca bulundukları il veya ilçeyle sınırlı olmayıp çevredeki birden fazla il veya ilçeyi kapsayabilmektedir.

Yargı Çevresi Kavramı ve Önemi

Yargı çevresi, bir mahkemenin coğrafi olarak baktığı alan anlamına gelir. Bir mahkemenin yargı çevresi; ilçe, il veya birden fazla ili kapsayan bölge düzeyinde olabilir. Yargı çevresi bilgisi olmadan doğru adliyeye başvurmak güçleşir; bu da yanlış yere gidilmesine, dosyaların aktarılmasına ve zaman kaybına yol açar. Özellikle idari yargıda bir mahkeme birden fazla ilin işlerine bakabilmektedir; bu nedenle herhangi bir ilde yaşayan kişi, belirli türdeki davalarını farklı bir ildeki mahkemede takip etmek zorunda kalabilir.

Adli Yargı Örgütlenmesi ve Düzeyleri

Adli yargıda birinci derece mahkemeler; Sulh Hukuk, Asliye Hukuk, Asliye Ticaret, İş, Aile, Tüketici, İcra Hukuk ve Ağır Ceza Mahkemeleriyle başlayan geniş bir mahkeme ağından oluşur. İstinaf mercii Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM), temyiz mercii ise Yargıtay'dır. BAM'lar Türkiye genelinde bölgesel olarak örgütlenmiş olup her adliyenin bağlı olduğu BAM farklılık gösterebilir. BAM'ların kurulduğu il merkezleri; Ankara, İstanbul, İzmir, Antalya, Bursa, Samsun, Gaziantep ve Erzurum gibi büyük şehirlerdir.

5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluşu Hakkında Kanun m.5-6 uyarınca sulh ve asliye hukuk mahkemeleri her il ve iş yoğunluğuna göre ilçelerde kurulur. İhtisas mahkemeleri ise yalnızca kurulduğu yerlerde bulunur; kurulmadığı yerlerde ilgili dava türü asliye hukuk mahkemesince görülür.

Ağır Ceza Mahkemeleri ve Sınırlı Kuruluş

Ağır ceza mahkemeleri her ilçede değil, iş yoğunluğuna göre il merkezleri ile bazı büyük ilçelerde kurulur. Bu mahkemeler, yalnızca bulundukları yeri değil, çevredeki ilçelerin de ağır ceza işlerine bakar. Örneğin bir ilçede ağır ceza mahkemesi bulunmuyorsa o ilçenin davaları, bağlı olduğu ağır ceza mahkemesi yargı çevresindeki mahkemede görülür. Bu durum, sanık ve avukatlar için coğrafi açıdan ek bir zorunluluk yaratmaktadır.

İhtisas ceza mahkemeleri — Çocuk Mahkemeleri, Fikrî ve Sınaî Haklar Ceza Mahkemeleri — yalnızca belirli il merkezlerinde kurulmuştur; bu tür suçlara ilişkin davalar söz konusu merkezlerde takip edilmektedir.

İdari Yargı Örgütlenmesi ve Bölge Yapısı

İdari yargıda İdare ve Vergi Mahkemeleri birinci derece yargı merciini oluşturur. Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) istinaf mercii, Danıştay ise hem ilk derece hem de temyiz mercii olarak görev yapar. İdare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri belirli il merkezlerinde kurulur; ancak bazı küçük illerde idare mahkemesi aynı zamanda vergi mahkemesi işlevi de görmektedir. 2576 sayılı Bölge İdare, İdare ve Vergi Mahkemeleri Kanunu m.2 uyarınca bu mahkemeler coğrafi bölge esasına göre belirlenen merkezlerde kurulur.

İdare mahkemesi bulunmayan bir ilde açılacak idari davaların, o ilin bağlı olduğu yargı çevresindeki idare mahkemesinde açılması gerekmektedir. Bu nedenle idari davalar için öncelikle hangi il idare mahkemesine bağlı olduğunun tespit edilmesi kritik önem taşır.

İcra ve İflas Teşkilatı

İcra daireleri (müdürlükleri), her mahkemenin bulunduğu yerde kurulur. İİK m.1 uyarınca icra ve iflas işlerine bakmakla görevli icra daireleri, mahkeme kuruluşuna paralel biçimde il ve ilçelerde örgütlenmiştir. İcra hukuk mahkemesi ve icra ceza mahkemesi ise icra dairelerinin işlemlerine karşı başvuru mercii olarak aynı adliyelerde bulunmaktadır.

İstinaf Aşamasında Doğru Mahkeme

İstinaf başvuruları, kararı veren ilk derece mahkemesine yapılır; dosya oradan yetkili Bölge Adliye Mahkemesi'ne ya da Bölge İdare Mahkemesi'ne gönderilir. Her ilk derece mahkemesinin hangi BAM veya BİM'e bağlı olduğu, UYAP Vatandaş Portalı üzerinden sorgulanabilir. Başvurunun süresi geçirildikten sonra yanlış merciye yapılması telafi edilemez hak kayıplarına yol açabileceğinden bu bilginin doğrulanması şarttır.

Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru

Bireysel başvuru hakkı, 2012'den itibaren Anayasa Mahkemesi'ne tanınmış olup temel hakların ihlali iddialarında başvurulabilir. Ancak bireysel başvuru yoluna gidilebilmesi için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması ve başvurunun son kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılması şarttır. Bireysel başvurular, Anayasa Mahkemesi'ne doğrudan yapılabileceği gibi adliyeler aracılığıyla da iletilebilir.

UYAP Üzerinden Kesin Adliye Bilgisine Ulaşma

Bu araç, hangi mahkeme türünün hangi düzeyde örgütlendiğini genel hatlarıyla açıklar; ancak il ve ilçe bazında kesin adliye listesi ve yargı çevresi bilgisi vermez. Spesifik bir ile veya ilçeye ait kesin adliye, mahkeme ve yargı çevresi bilgisine ulaşmak için UYAP Vatandaş Portalı (uyap.gov.tr) ve Adalet Bakanlığı'nın resmi adliye rehberini kullanmanız önerilir. Bu kaynaklarda il ve ilçeye göre mevcut mahkemeler ve bağlı yargı çevreleri ayrıntılı olarak listelenmiştir.

Araç Nasıl Kullanılır?

Yargı türünü (hukuk, ceza, idari, icra) seçin ve varsa il bilgisini girin. Araç, seçilen yargı türüne ait mahkeme örgütlenmesi, hangi tür davalara baktığı ve üst mahkeme bilgileri hakkında özet genel bilgi sunar. Kesin adres, daire ve yargı çevresi bilgileri için UYAP sistemi veya ilgili adliyenin resmi iletişim kanallarının kullanılması zorunludur.