TTK m.1530 Geç Ödeme Faizi ve Asgari Giderim Hesaplama

TTK Madde 1530 Nedir?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 1530. maddesi, ticari işletmeler arasındaki ve ticari işletmelerle kamu kurumları arasındaki mal ve hizmet tedariki sözleşmelerinden doğan alacaklara özgü geç ödeme rejimini düzenler. Bu rejim; Avrupa Birliği'nin 2011/7/EU sayılı Direktifi'nden ilham alınarak 2012 yılında Türk hukukuna dahil edilmiştir.

TTK 1530'un Sağladığı Haklar

Alacaklı, ödeme süresinin dolmasıyla birlikte ihtara gerek olmaksızın iki ayrı alacağa hak kazanır:

• Geç ödeme faizi: Sözleşmede kararlaştırılan tarihten veya kanuni ödeme süresinin sonundan itibaren işleyen faiz. Oran TCMB tarafından her yıl ocak ayında ilan edilir; sözleşmede belirlenen oran bu alt sınırın altında olamaz (TTK m.1530/7).
• Asgari giderim: Alacağın tahsili için katlanılan masraflara karşılık, miktarı TCMB'ce yıllık ilan edilen sabit tutar. Bu araç asgari giderim tutarını hesaplamaz; değeri TCMB ilanından öğreniniz.

Ödeme Süresi ve Temerrüt

TTK m.1530/2-3 uyarınca taraflar ödeme süresini serbestçe belirleyebilir; ancak KOBİ'ler aleyhine aşırı süre belirlenmesi sınırlandırılmıştır (TTK m.1530/4-5). Sözleşmede süre belirlenmemişse:

• Mal teslimatı veya hizmet ifasından itibaren 30 gün içinde ödeme yapılması gerekir.
• Fatura tarihi mal/hizmet tarihinden sonraysa, faturadan itibaren 30 gün esas alınır.

Hangi Alacaklar Kapsam Dışıdır?

TTK m.1530 yalnızca ticari işletmeler arası ve kamu-işletme arası mal/hizmet tedarikini kapsar. Tüketicilerin taraf olduğu işlemlerde, gayrimenkul satışlarında ve sözleşme dışı (ör. haksız fiil) alacaklarda bu hüküm uygulanmaz. Bu durumlarda ticari veya adi temerrüt faizi aracını kullanınız.

Faiz Hesaplama Yöntemi

TTK 1530 geç ödeme faizi, basit faiz ve 365 gün esasıyla hesaplanır:

• Toplam faiz = Alacak Tutarı × Yıllık Oran × Gün Sayısı ÷ 365

Bu araç, gireceğiniz yıllık TCMB TTK 1530 faiz oranını bu formülle uygular. Güncel oranı TCMB'nin yıllık ocak ayı ilanından teyit ediniz.

AB Direktifi 2011/7/EU ile Karşılaştırma: TTK 1530'un Kaynağı

TTK m.1530, Avrupa Birliği'nin geç ödemelere karşı ticari işlemleri korumaya yönelik 2011/7/EU sayılı Direktifi esas alınarak Türk hukukuna aktarılmıştır. Direktif ve TTK m.1530 arasındaki başlıca benzerlikler ve farklılıklar şunlardır:

• Benzerlik — otomatik temerrüt: Her ikisinde de ödeme süresinin dolması ihtar gerekmeksizin temerrüdü doğurur.
• Benzerlik — asgari giderim: AB Direktifi'nde 40 Euro sabit tutar öngörülmüştür; TTK m.1530'da tutar TCMB tarafından yıllık ilan edilir.
• Benzerlik — kamu kurumu-işletme ilişkisi: Her iki düzenleme de kamu alımlarını kapsar; kamu kurumları için daha kısa ödeme süreleri öngörülmüştür.
• Farklılık — referans faiz: AB Direktifi ECB politika faizini esas alırken TTK m.1530 TCMB'nin ilan ettiği oranı esas alır.
• Farklılık — üst sınır: AB Direktifi asgari standart koyar; üye devletler daha koruyucu düzenlemeler yapabilir. TTK m.1530 da bu çerçevede ulusal koşullara uyarlanmıştır.

AB hukukunu yakından takip eden çok uluslu şirketlerin Türkiye'deki ticari sözleşmelerinde TTK m.1530 uyumunu ayrıca kontrol etmesi gerekir.

KOBİ Koruma Mekanizması: Kısaltılmış Ödeme Süreleri ve Aşırı Süre Yasağı

TTK m.1530/4-5, büyük işletmelerin küçük tedarikçiler aleyhine aşırı uzun ödeme süreleri dayatmasını sınırlamaktadır. Temel kurallar:

• Taraflar ödeme süresini serbestçe belirleyebilir; ancak bu süre 60 günü aşamaz (taraflar aksi yönde açıkça mutabık kalmadıkça). Kamu kurumları için bu süre 30 gün ile sınırlıdır.
• 60 günü aşan ve alacaklı aleyhine açıkça haksız olan sözleşme hükümleri geçersiz sayılır; bu durumda kanuni süre uygulanır.
• Borçlunun mal veya hizmetin uygunluğunu denetlemesine ilişkin süre de toplam ödeme süresine dahildir; bu sürenin 30 günü aşması hâlinde alacaklı itiraz edebilir.

Küçük tedarikçilerin büyük alıcılarla müzakere sürecinde TTK m.1530'un emredici nitelikteki süre sınırlarını bilmesi ve sözleşme müzakeresini bu bilgiyle yürütmesi büyük avantaj sağlar.

Asgari Giderim Alacağı: TCMB Yıllık İlanı ve Dönem Tutarları

TTK m.1530/7 uyarınca alacaklı, geç ödeme faizinin yanı sıra alacağın tahsili için katlandığı masraflara karşılık asgari giderim alacağını da talep edebilir. Bu alacağın özellikleri:

• Sabit tutar: Alacak miktarından bağımsızdır; 100.000 TL'lik alacak için de 1.000.000 TL'lik alacak için de aynı tutardır.
• İhtar gerekmez: Temerrüdün gerçekleşmesiyle birlikte otomatik olarak doğar.
• Dava harçlarından muaf değildir: Faizden bağımsız ayrı bir kalem olarak dava değerine eklenir.
• Yıllık güncelleme: TCMB her yıl ocak ayında yeni tutarı ilan eder. 2024 yılı için ilan edilen tutar uygulamada referans alınmış; 2025 ve 2026 ilanlarını güncel TCMB duyurularından teyit ediniz (bu araç sabit tutar uydurmaz).

Avukatın alacak dava dilekçesine TTK m.1530 asgari giderim kalemini ayrıca eklemesi gerekir; faiz hesabının içine dahil edilemez ve ayrı eda talepli olarak yazılmalıdır.

Kamu Kurumları ile Ticari İşletmeler Arasındaki Uygulama Farkı

TTK m.1530, kamu kurumlarıyla yapılan mal/hizmet tedariki sözleşmelerini de kapsar; ancak uygulamada farklılıklar mevcuttur:

• Ödeme süresi: Kamu alımlarında yasal ödeme süresi 30 gün olup sözleşmede bu süreyi aşan ve açıkça haksız olan düzenleme geçersizdir. Ticari işletmeler arası işlemlerde bu süre 60 güne kadar çıkabilir.
• İhale mevzuatı önceliği: 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamındaki alımlarda ödeme süreleri sözleşme şartname hükümleriyle düzenlenebilir; TTK m.1530 bu şartname hükümlerine göre ikincil konumda olabilir.
• Faiz talebi pratiği: Kamu kurumuna karşı TTK m.1530 faizi istemek teorik olarak mümkün olmakla birlikte uygulamada kamu kurumları bu talebi sıkça itirazla karşılamaktadır; alacaklının yargı yoluna başvurması gerekebilir.

TTK 1530 ile Ticari Temerrüt Faizi Arasındaki Tercih

Aynı ticari alacak için hem TTK m.1530 geç ödeme faizi hem de 3095 s.K. m.2/2 kapsamındaki avans oranı üzerinden ticari temerrüt faizi talep edilebilir mi? Pratikte şu ayrım önem taşır:

• TTK m.1530, mal ve hizmet tedariki alacakları için özel düzenlemedir; bu kapsamdaki alacaklarda ticari temerrüt faizine göre daha geniş koruma sağlar (asgari giderim + ihtar gerektirmeme).
• Sözleşmede TCMB ilan oranından daha yüksek bir oran kararlaştırılmışsa sözleşmedeki oran uygulanır.
• Alacaklı, TTK m.1530 kapsamındaki bir alacakta avans oranını değil, TCMB'nin TTK 1530 için ayrıca ilan ettiği oranı esas almalıdır. Bu oran zaman zaman avans oranıyla örtüşse de teknik olarak ayrı bir ilandır.

Dava Açmadan TTK 1530 Hakkının Kullanımı: İhtar Zorunlu mu?

TTK m.1530'un en önemli avantajlarından biri, alacaklının faiz ve asgari giderim hakkını ihtar çekmeye gerek kalmaksızın kazanmasıdır. Sözleşmede belirlenen ödeme günü geçtiğinde temerrüt kendiliğinden gerçekleşir. Ancak pratikte şu adımlar önerilir:

• Yazılı talep: Hukuki süreç başlatılmadan önce borçluya fatura/alacak tutarını, gecikme faizini ve asgari giderim alacağını içeren yazılı bir talep göndermek ödeme sürecini hızlandırabilir ve ileride ispat açısından avantaj sağlar.
• İspat belgesi: Mal teslim tutanağı, e-fatura arşivi veya hizmet kabul belgesi hazır tutulmalıdır; temerrüt tarihinin tespiti bu belgelerle yapılır.
• İcra takibi: İhtar şartı aranmaksızın doğrudan icra takibi başlatılabilir; takip talebine TTK m.1530 geç ödeme faizi ve asgari giderim kalemi ayrıca yazılmalıdır.

Ticari Sözleşmelere TTK 1530 Uyumlu Ödeme Klozları

TTK m.1530'dan en iyi şekilde yararlanmak isteyen alacaklı işletmeler, sözleşme müzakeresi aşamasında aşağıdaki klozları sözleşmeye dahil etmelidir:

• Ödeme süresi açıkça ve gün olarak belirtilmeli (örneğin "fatura tarihinden itibaren 30 gün").
• Gecikme hâlinde TTK m.1530 kapsamındaki faiz ve asgari giderin talep edileceği açıkça yazılmalı.
• Kabul/muayene süresinin başlangıcı ve süresi netleştirilmeli; aksi hâlde ödeme süresinin başlangıcı tartışmaya açık olur.
• Sözleşmede TCMB ilanından daha yüksek bir gecikme faizi kararlaştırılabilir; bu alt sınır aşıldığı sürece TTK m.1530'a aykırılık oluşmaz.

İspat Yükü: Fatura Tarihi, Teslim Belgesi ve Ödeme Günü

TTK m.1530 faizi ve asgari giderim talebini ispat etmek için alacaklının elinde şu belgeler bulunmalıdır:

• Fatura veya e-fatura kaydı: Düzenleme tarihi, tutarı ve alıcıyı içerir; ödeme süresinin başlangıç noktasını kanıtlar.
• Mal teslim tutanağı veya hizmet kabul belgesi: Malın/hizmetin gerçekleştiğini ve tarihini belgeler; ödeme süresinin hangi olaydan başladığını netleştirir.
• Banka dekontu veya ödeme yokluğunun tevsiki: Ödemenin yapılmadığını ya da geç yapıldığını gösterir; fiilî ödeme günü faiz bitiş tarihi olarak esas alınır.

Bu belgeler icra takibi veya dava aşamasında bilirkişiye sunulmalı; bilirkişinin hem faiz süresini hem de oranı doğru hesaplaması için TCMB'nin ilgili dönem ilanı da dosyaya eklenmelidir.

Pratik Hesap Örneği: 500.000 TL — 90 Gün Gecikme

Aşağıdaki örnek, TTK m.1530 kapsamında bir ticari alacağın faiz hesabını somutlaştırmaktadır:

• Alacak tutarı: 500.000 TL
• TTK 1530 yıllık faiz oranı: %40 (örnek; güncel oranı TCMB'den teyit ediniz)
• Gecikme süresi: 90 gün
• Geç ödeme faizi: 500.000 × 0,40 × 90 ÷ 365 = 49.315,07 TL
• Asgari giderim: TCMB'nin ilgili yıl ilanından öğreniniz (örneğe dahil edilmemiştir).
• Toplam talep: 500.000 + 49.315,07 + asgari giderim = tahminî 549.315,07 TL + asgari giderim

Sözleşmede TCMB alt sınırının üzerinde bir oran belirlenmişse o oran kullanılır ve hesap aynı formülle yapılır. Birden fazla fatura söz konusuysa her fatura ayrı ayrı hesaplanıp sonuçlar toplanmalıdır.