Ticari Temerrüt Faizi Hesaplama

Ticari Temerrüt Faizi Nedir?

Ticaret hukukunda tarafların her ikisinin de tacir olduğu ticari işlere özgü temerrüt faizi kuralları TTK m.9 ve 3095 sayılı Kanun'un 2. maddesinde düzenlenir. Ticari işlerde alacaklı, kanuni faiz yerine TCMB'nin kısa vadeli avans işlemlerine uyguladığı faiz oranını (avans faizi) temerrüt faizi olarak talep etme hakkına sahiptir. Bu oran, 2024-2026 döneminde kanuni faiz oranından çok daha yüksek seyretmiştir.

Avans Faizi Oranı

TCMB'nin kısa vadeli avans faiz oranı, politika faizine bağlı olarak dönemsel kararlarla değiştirilmektedir. Bu araç, sistemde doğrulanmış TCMB avans oranı kayıtlarını kullanır ve seçilen aralık birden fazla dönem içeriyorsa her dönemi kendi oranıyla ayrı hesaplar. Araştırma alanı dışındaki tarihler için hesap üretilmez; kullanıcı açıkça uyarılır.

Ticari Senetlerde Temerrüt Faizi

Çek, bono ve poliçe gibi kambiyo senetlerinden doğan alacaklarda temerrüt faizi kural olarak senedin vade tarihinden itibaren başlar. TTK m.715 ve 722 (poliçe/bono) ile Çek Kanunu'nun ilgili maddeleri bu konuyu ayrıca düzenler; ancak faiz hesabı yöntemi aynı basit faiz (365 gün esası) formülüne dayanır.

Adi ve Ticari Temerrüt Faizinin Farkı

• Adi işlerde: 3095 s.K. m.1 — kanuni faiz (yıllık %24, 2024-06-01'den itibaren)
• Ticari işlerde: 3095 s.K. m.2/2 — alacaklı seçimiyle TCMB avans faizi (genellikle daha yüksek)

Alacaklı, ticari işlerde avans faizi talep etme hakkına sahiptir; ancak daha düşük kanuni faizi de tercih edebilir. Bu araç avans faizi üzerinden hesaplar; kanuni faiz için T034 Yasal Faiz aracını kullanın.

Hesaplama Yöntemi

Ticari temerrüt faizi de basit faiz ve 365 gün esasıyla hesaplanır:

• Toplam faiz = Anapara × TCMB Avans Oranı × Gün ÷ 365

Oran değişikliği hesap aralığına denk geldiğinde araç her dönemi ayrı hesaplar ve toplamı dökümlü olarak gösterir. Bileşik faiz (TBK m.121) uygulanmaz.

Ticari İş Tanımı: Hangi İlişkiler Ticari Sayılır?

TTK m.3 uyarınca, TTK'da düzenlenen hususlarla bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiiller ticari iştir. Bu tanım geniş yorumlanır; tacirin ticarethanesine ilişkin sözleşmeler, ticari mümessil ve acente ilişkileri, ticaret şirketleri arasındaki her türlü borç ilişkisi bu kapsama girer. Pratik açıdan şu durumlar ticari iş sayılır:

• Her iki tarafın ticaret siciline kayıtlı tacir olduğu alım-satım sözleşmeleri
• Ticaret şirketi ile tedarikçisi arasındaki mal veya hizmet sözleşmeleri
• Ticari kredi ve finansman sözleşmeleri (banka ile tacir arasında)
• Franchise, distribütörlük ve bayilik sözleşmeleri
• Ticari kiralama ve leasing sözleşmeleri

Tüketicinin taraf olduğu sözleşmeler ticari iş değil, tüketici işlemidir; bu durumda T035 Adi Temerrüt Faizi aracı kullanılmalıdır.

Tek Taraflı Ticari İşlerde Durum

TTK m.19/2, yalnızca bir tarafın tacir olduğu (tek taraflı ticari iş) durumlarda ticari hükümlerin uygulanıp uygulanamayacağını düzenler. Genel ilkeye göre, yalnızca tacir tarafına ticari hükümler uygulanır; diğer tarafa adi hükümler uygulanmaya devam eder. Faiz açısından bu ayrım kritik öneme sahiptir:

• Tacir olan alacaklı, borçlu ticari tacir olmasa dahi ticari faiz talep etme hakkına sahip olabilir — ancak bu tartışmalı bir alan olup mahkemeler somut koşulları değerlendirir.
• Tacir olmayan alacaklı, borçlu tacir olsa bile kural olarak adi temerrüt faizini talep eder; avans faizi talebi için her iki tarafın ticari işlemde olması aranır.

Belirsizlik durumunda, somut sözleşmenin nitelendirilmesi için hukuki değerlendirme yapılması önerilir.

Avans Faizi Talep Hakkı ile Kanuni Faiz Tercihi

3095 s.K. m.2/2, ticari işlerde alacaklıya bir seçim hakkı tanır: kanuni faiz oranı yerine TCMB'nin kısa vadeli avans işlemleri için uyguladığı faiz oranını temerrüt faizi olarak talep edebilir. Bu tercih alacaklıya aittir; mahkeme re'sen daha yüksek oranı uygulamaz.

Seçim yaparken dikkat edilecek hususlar:

• Avans faizi oranı yüksek enflasyon dönemlerinde kanuni faizin birkaç katına çıkabilir. Örneğin 2024-2025 döneminde avans faizi %48-49 aralığında seyrederken kanuni faiz %24 olarak kalmıştır.
• Avans faizini talep etmek için bu hakkın dava veya icra takibi dilekçesinde açıkça belirtilmesi gerekir; aksi hâlde mahkeme kanuni faiz oranıyla hüküm kurabilir.
• Alacaklının seçimini değiştirme hakkı (kanuniden avansa geçiş) kural olarak ıslahla mümkündür; ancak zaman kısıtlamaları nedeniyle başlangıçta doğru tercih yapılması tavsiye edilir.

Ticari Senetlerde Temerrüt Faizi Uygulaması

Çek, bono ve poliçe gibi kambiyo senetlerinden doğan ticari alacaklarda temerrüt faizinin başlangıç tarihi özel kurallara tabidir:

• Bono ve poliçede (TTK m.715, m.722): Senedin vadesi itibarıyla temerrüt faizi başlar; ayrıca ihtar gerekmez. Hesap, vade tarihinden itibarenfaiz talep dilekçesinin sunulduğu tarihe kadar yapılır.
• Çekte: Çek kanunda tanımlı süre içinde ibraz edilmesine rağmen ödenmezse, ibraz tarihinden itibaren ticari temerrüt faizi işler. İbraz edilmemiş çeklerde bu süre tartışmalıdır.
• Kambiyo senetlerinde faiz oranı: TTK m.715/1(c) uyarınca lehdara ödenecek faiz, akdi veya kanuni faiz oranında olacaktır; ancak ticari işlerde alacaklı avans faizini tercih edebilir.

TTK m.1530 ile İlişkisi: Ticari İşlemlerde Gecikme Faizi

TTK m.1530, AB Direktifi 2011/7/EU'yu esas alarak ticari işlemlerdeki ödeme gecikmelerine özgü bir düzenleme getirmiştir. Bu madde kapsamında:

• Tarafların her ikisi de tacir olmak kaydıyla, fatura tarihinden itibaren 30 günlük ödeme süresi aşıldığında temerrüt faizi işler — özel ihtar gerekmez.
• Uygulanan faiz oranı, TCMB'nin kısa vadeli avans faizinin 8 puan üzerindedir (TTK m.1530/5).
• Bu özel düzenleme, 3095 s.K. m.2/2'ye göre daha yüksek bir faiz oranı sağladığından ticari tedarik zinciri alacaklarında tercih edilebilir.
• TTK m.1530 kapsamındaki alacaklar için bu araç değil, özel bir TTK 1530 hesap aracı kullanılması önerilir; bu araç 3095 s.K. m.2/2 çerçevesinde avans faizi hesaplar.

Oran Dönemlerinin Dökümü ve Hesap Dönemi Bölme

TCMB avans faizi dönem dönem değişir. Hesap aralığı birden fazla oran dönemini kapsıyorsa her dönem kendi oranıyla ayrı hesaplanmalı, ardından toplamlar birleştirilmelidir. Bu bölme işlemi:

• Bilirkişi raporlarında zorunludur; tek sabit oran kullanmak hatalı sonuç verir.
• İcra takip taleplerinde oran dönemlerinin ayrı satırlar hâlinde gösterilmesi, itiraz riskini azaltır.
• Bu araç, seçilen tarih aralığını sistemde kayıtlı dönemlerle otomatik olarak karşılaştırır ve her dönemi ayrı hesaplayarak dökümlü tablo sunar.

Dava Dilekçesinde Ticari Faiz Talebi Nasıl Formüle Edilmeli?

Ticari temerrüt faizi talebinin dava dilekçesinde doğru kalıpla yazılması, hükmün icra edilebilirliği ve talebinin kabul oranı açısından belirleyicidir. Önerilen dilekçe ifadesi:

"…/…/… vadeli [X TL] ticari alacağımın, borçlunun vade tarihinde ödeme yapmaması nedeniyle temerrüde düşmesi üzerine temerrüt tarihinden itibaren 3095 sayılı Kanun'un 2/2. maddesi uyarınca TCMB'nin kısa vadeli avans işlemlerine uyguladığı faiz oranında ticari temerrüt faizi ile birlikte tahsiline karar verilmesini talep ederim."

Ek dikkat noktaları:

• Oran değişikliği varsa her dönem için ayrı oran ve tutar talep satırı eklenmelidir.
• "Ticari işletmemi ilgilendiren bir iş" olduğunu kısaca gerekçelemek, hâkimin değerlendirmesini kolaylaştırır.
• İcra takip taleplerinde faiz türü "ticari temerrüt faizi (TCMB avans faizi)" olarak açıkça belirtilmeli; "yasal faiz" gibi genel ifadelerden kaçınılmalıdır.

Yargı İçtihadı: Ticari Faizin İspatı

Yargıtay, ticari temerrüt faizine ilişkin içtihadında şu ilkeleri sürdürmektedir:

• Ticari işin ispatı: Alacaklı tarafın ticari işin niteliğini (her iki tarafın tacir olduğunu veya işin ticari işletmeyi ilgilendirdiğini) ispatlaması gerekir; bu ispat yükü alacaklıdadır.
• Talep zorunluluğu: Mahkeme re'sen avans faizine hükmedemez; alacaklının açıkça "3095 s.K. m.2/2 uyarınca avans faizi" talebinde bulunması şarttır.
• Dönem hesabı: Yargıtay, birden fazla oran dönemini kapsayan hesaplarda her dönemin ayrı hesaplanıp dökümünün yapılması gerektiğini onaylamaktadır.
• Bileşik faiz yasağı: TBK m.121 ticari işlerde de uygulanır; muaccel olmayan faizi anaparaya ekleyerek yeniden faiz talep etmek kabul edilmez.