İş Kazası Maddi Tazminat (Sürekli İş Göremezlik) Hesaplayıcı

İş Kazası Tazminatı Nedir?

İş kazası tazminatı; iş yerinde ya da işin yürütümü sırasında gerçekleşen bir kaza sonucunda işçinin bedensel zarar görmesi hâlinde, kusurlu bulunan işveren tarafından ödenecek maddi tazminattır. Bu tazminat, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.54 ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu hükümleri çerçevesinde belirlenir. Kalıcı maluliyet durumunda tazminat hesabı, TRH-2010 Türkiye Hayat Tablosu kullanılarak aktüeryal yöntemle yapılır.

İş kazası tazminatı, SGK'nın bağladığı iş göremezlik gelirinden bağımsız bir hukuki talep hakkıdır. İkisi paralel süreçlerdir: SGK, sigortalıya iş göremezlik geliri bağlarken aynı zamanda kusurlu işverene rücu davası açabilir. Mağdur işçi ise SGK'nın ödediği tutarlar mahsup edildikten sonra geriye kalan zararını doğrudan işverenden talep eder.

Hukuki Dayanak: İşverenin İş Güvenliği Yükümlülüğü

İşveren, iş yerinde sağlık ve güvenlik tedbirlerini almakla yasal olarak yükümlüdür. Bu yükümlülüğün kaynakları şunlardır:

• 6331 sayılı İSG Kanunu: İşverene risk değerlendirmesi yapma, koruyucu ekipman sağlama, çalışanları eğitme ve tehlikeli ortamları iyileştirme yükümlülükleri yükler. Bu yükümlülüklerin ihmal edilmesi halinde ortaya çıkan kazadan işveren sorumlu tutulur.
• TBK m.54: İşçinin bedensel zararını düzenleyen genel hüküm; sürekli iş göremezlik tazminatını kapsayan çalışma gücü kaybı kalemi burada güvence altındadır.
• 5510 sayılı SGK Kanunu: İş kazası tanımını, SGK'nın bildirim ve gelir bağlama yükümlülüklerini, işverene rücu hakkını ve peşin sermaye değeri mahsubunu düzenler.
• 4857 sayılı İş Kanunu: İş ilişkisi, sözleşme hükümleri ve iş güvenliği düzenlemeleriyle işçiyi koruyan genel çerçeveyi oluşturur.

İş Kazasının SGK Tanımı ve Önemi

5510 sayılı Kanun m.13'e göre iş kazası, sigortalının işyerinde veya işverence sağlanan araçla gidip gelirken ya da işveren tarafından yürütülen işin yapılması sırasında meydana gelen ve sigortalıyı geçici veya sürekli olarak iş göremez hale getiren olaydır. Kazanın SGK'ya bildirimi kritik önemdedir çünkü:

• Bildirim yapılmayan kazalarda SGK iş göremezlik geliri bağlamaz; mağdur yalnızca işverene dava açabilir.
• Zamanında yapılan bildirim; SGK ödemelerinin ve peşin sermaye değerinin belirlenmesini sağlar.
• SGK tutanakları, kusur tespitinde önemli delil işlevi görür.

İşverenin Kusur Oranının Tazminata Etkisi

İş kazası tazminatında işverenin sorumluluk oranı belirleyici roldedir. Kusur tespiti şu yollarla yapılır:

• SGK iş kazası soruşturması: SGK müfettişleri kaza yerinde inceleme yapar; hazırlanan soruşturma raporu kusur dağılımını ortaya koyar.
• Mahkeme bilirkişisi: Yargılama sürecinde iş güvenliği uzmanı bilirkişi, kazanın oluşumuna katkıda bulunan faktörleri değerlendirir.
• Ceza davası delilleri: Kaçınılmazlık ilkesi uyarınca hiçbir tedbirin önleyemeyeceği kazalarda işverenin sorumluluğu azaltılabilir ya da kaldırılabilir.

İşçinin kendi kusuru (emniyet kurallarını ihlal etmesi, uyarılara rağmen riski göze alması) müterafik kusur olarak tazminattan indirim gerektirir. İşverenin sorumluluk oranı ile işçinin kusur oranı toplamda %100 olacak biçimde dağıtılır.

TRH-2010 Aktüeryal Hesaplama: Aktif ve Pasif Dönem

Kalıcı maluliyet (sürekli iş göremezlik) durumunda tazminat hesabı iki dönem üzerinden yapılır:

• Aktif dönem: Kaza tarihinden varsayılan emeklilik yaşına (60) kadar olan çalışma dönemi. Bu dönemdeki yıllık gelir kaybı = yıllık net gelir × maluliyet oranı.
• Pasif dönem: Emeklilik yaşından TRH-2010 tablosuna göre beklenen ölüm yaşına kadar olan dönem. Emeklilik sonrasında da ekonomik faaliyetin belirli ölçüde devam ettiği varsayılır; aktif döneme kıyasla indirimli bir gelir esas alınır.

Her iki dönemin gelir kaybı toplamından, müterafik kusur indirimi uygulandıktan sonra, SGK'nın bağladığı iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri mahsup edilir. Kalan tutar işverenin ödeyeceği tazminatı oluşturur.

SGK Peşin Sermaye Değeri Mahsubu

SGK, iş kazası sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağladığında, ödeyeceği tüm gelirin aktüeryal bugünkü değeri olan "peşin sermaye değeri"ni hesaplar. Bu tutar:

• Mahkeme kararıyla işverenden tazminat olarak belirlenecek miktardan mahsup edilir.
• SGK ayrıca kusurlu işverene bu peşin sermaye değeri üzerinden rücu davası açabilir.
• Mağdur işçi, toplam zarardan SGK peşin sermaye değeri düşüldükten sonra kalan "fark tazminatı"nı işverenden talep eder.

SGK peşin sermaye değeri yazısı, dava başlamadan önce SGK'dan yazılı olarak talep edilmelidir. Bu yazı olmaksızın mahsup tutarı belirlenemez ve tazminat hesabı eksik kalır.

Dava Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Kaza sonrasında olay yeri tutanağı, tanık ifadesi ve fotoğraf gibi deliller derhal toplanmalıdır.
• Kazanın işverene ve SGK'ya yasal süresi içinde bildirilmesi sağlanmalıdır.
• Maluliyet raporu kesinleşmeden dava açılmamalıdır; geçici raporlara dayanılarak açılan davalar eksik bulunabilir.
• SGK'dan peşin sermaye değeri yazısı alınmalı ve bilirkişiye iletilmelidir.
• Zamanaşımı süresine dikkat edilmelidir: iş kazasından doğan alacaklarda genel kural on yıllık süre, ancak kastı gerektiren suçlarda ceza zamanaşımı uygulanabilir.

Sık Sorulan Sorular

Kaçınılmazlık payı ne demektir?

Bazı iş kazalarında alınabilecek tüm önlemlere rağmen kazanın gerçekleşeceği kabul edilir. Bu "kaçınılmazlık" payı oranında işverenin sorumluluğu hafifletilebilir. Bilirkişi, kazanın kaçınılmaz mı yoksa önlenebilir mi olduğunu değerlendirerek somut kaçınılmazlık oranını belirler.

İşveren sigortasız ise tazminat alınabilir mi?

Evet. İşveren işçiyi SGK'ya bildirmemişse, SGK yine de iş kazasını kabul ederek sigortalıya gelir bağlayabilir; ancak kayıt dışı çalıştırmanın yarattığı ek sorumluluk da işverene yüklenir. Sigortalı olmayan işçi, tüm zararını doğrudan işverenden talep etme hakkını korur.