AİHM Dört Aylık Başvuru Süresi Hesaplama

AİHM Dört Aylık Başvuru Süresi Hesaplama

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa Konseyi'ne üye devletlerin vatandaşlarının ve yargı yetkisi altındaki kişilerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde (AİHS) güvence altına alınan haklarının ihlal edildiğini ileri sürüp iç hukuk yollarını tükettikten sonra başvurabileceği uluslararası bir yargı organıdır. Türkiye, AİHS'i 1954 yılında onaylamış; 1987'de bireysel başvuru hakkını, 1990'da ise AİHM'in zorunlu yargı yetkisini tanımıştır.

AİHS'in 35. maddesinin 1. fıkrası uyarınca bireysel başvuru, iç hukuk yollarının tüketildiği nihai kararın tebliğ edildiği veya öğrenildiği tarihten itibaren belirli bir süre içinde yapılmalıdır. 15 No.lu Protokol ile bu süre altı aydan dört aya indirilmiş; yeni süre rejimi 1 Şubat 2022 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dört aylık süre, 1 Şubat 2022 ve sonrasında verilen nihai kararlara uygulanır; bu tarihten önce verilen nihai kararlarda eski altı aylık süre geçerliliğini korur. Bu araç, girilen karar tarihine göre hangi rejimin uygulanacağını otomatik belirler ve son başvuru gününü hesaplar.

AİHM'e Başvuru Koşulları

Bireysel başvurunun AİHM tarafından kabul edilebilir bulunması için AİHS m.35'te öngörülen koşulların eksiksiz sağlanması şarttır. Bu koşullar şunlardır:

• İç hukuk yollarının tüketilmesi: Başvurucunun, davası bakımından etkili olan iç hukuk yollarını tüketmiş olması gerekir. Türkiye aleyhine başvurularda bu, kural olarak Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolunun da tüketilmesini kapsar; AİHM, AYM bireysel başvurusunu tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir.
• Başvuru süresi: Nihai kararın tebliği veya öğrenilmesinden itibaren dört ay (01.02.2022 ve sonrası) ya da altı ay (önceki kararlar) içinde başvuru yapılmalıdır. Süre, AİHM'in öz hukuku çerçevesinde takvim günü olarak işler; son günün hafta sonuna veya resmî tatile rastlaması süreyi uzatmaz.
• Mağdur sıfatı: Başvurucu, ihlalden kişisel ve doğrudan etkilenmiş olmalıdır; soyut ya da toplumsal çıkara dayalı başvurular kabul edilmez.
• Önem eşiği: AİHS'e 14 No.lu Protokol ile eklenen m.35/3-b uyarınca başvurucunun önemli bir zarar görmediği davalarda başvuru reddedilebilir; küçük miktarlı tazminat talepleri ve önem taşımayan şikâyetler bu kapsamda değerlendirilebilir.
• Diğer kabul edilemezlik gerekçeleri: Konusu ve tarafları aynı olan daha önce incelenmiş bir başvurunun tekrarı niteliğindeki davalar, başka bir uluslararası soruşturma veya çözüm mekanizmasına sunulmuş olan başvurular ve açıkça dayanaktan yoksun şikâyetler kabul edilmez bulunur.

15 No.lu Protokol ve Dört Aylık Sürenin Arka Planı

AİHM, yıllar içinde biriken dava yükünü azaltmak amacıyla çeşitli reformlar hayata geçirmiştir. Bu reformların en önemlilerinden biri, 2013'te imzalanan ve Türkiye dahil tüm Avrupa Konseyi üyesi devletlerin onayıyla 1 Şubat 2022'de yürürlüğe giren 15 No.lu Protokol'dür. Protokol ile başvuru süresi altı aydan dört aya indirilmiş; bu değişiklik, başvurucuların haklarını daha hızlı arayıp aramadığını ortaya koyması bakımından bir etkinlik testi olarak da değerlendirilmektedir.

Dört aylık sürenin başlangıç noktası her zaman nihai kararın tebliği veya öğrenilme tarihidir. "Nihai karar" kavramı AİHM içtihadında özerk bir anlam taşır; hangi kararın iç hukuk yollarını tüketen nihai karar sayılacağı, her ülkenin hukuk sistemine ve başvurucunun somut durumuna göre değerlendirmeler yapılarak belirlenir. Türkiye için Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuruya ilişkin nihai kararı, kural olarak bu başlangıç noktasını oluşturmaktadır.

Türkiye'den AİHM'e Başvuru Sürecinin Genel Seyri

Türkiye, AİHM önüne taşınan dava sayısı bakımından en çok başvuru yapılan ülkeler arasında yer almaktadır. Türkiye'den AİHM'e başvurularda iç hukuk yollarının tüketilme sıralaması ve süre hesabı özellik arz etmektedir:

• Olağan yargı yolları (ilk derece → istinaf → temyiz) tüketilir.
• Temel hak ihlali iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapılır; bu başvuru, AİHM tarafından zorunlu tutulan etkili bir iç hukuk yoludur.
• AYM'nin bireysel başvuruya ilişkin kararının tebliğinden veya öğrenilmesinden itibaren dört aylık süre işlemeye başlar.
• Bu süre içinde eksiksiz doldurulmuş resmî başvuru formu (AİHM İçtüzüğü m.47 uyarınca belirtilen belgeler dahil) AİHM'e gönderilmelidir.

Başvuru, gönderildiği tarihte değil, AİHM'e ulaştığı tarih itibarıyla değil, AİHM İçtüzüğü m.47 uyarınca eksiksiz doldurulmuş formun gönderildiği tarihle ilgilidir. Eksik form başvuruyu süre bakımından korumaz; bu nedenle formu mümkün olduğunca erken ve eksiksiz göndermek kritik önem taşır.

Sürenin Hesaplanma Yöntemi: Takvim Günü İlkesi

AİHM, Sabri Güneş/Türkiye Büyük Daire kararında bireysel başvuru süresinin kendi özerk hukuk çerçevesinde takvim günü olarak işlediğini ve son günün hafta sonu veya resmî tatile rastlamasının süreyi uzatmayacağını açıkça hükme bağlamıştır. Bu yaklaşım, iç hukukta uygulanan tatil günü uzaması kurallarından farklıdır ve başvurucuların sıklıkla yanlış varsayımda bulunduğu bir noktadır.

Bu araç, Sabri Güneş kararındaki ilkeyi esas alarak son günü ilk iş gününe kaydırmadan hesaplar. Başvurunuzu sürenin son gününe bırakmayın; form doldurma, belge toplama ve gönderme süreci zaman aldığından son güne mümkün olduğunca erken başlamak gerekir.

AİHM Başvurusunda Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Noktalar

• Başvuru formu ve ekleri: AİHM İçtüzüğü m.47, başvuru formunda bulunması gereken bilgi ve belgeleri ayrıntılı olarak düzenlemiştir. Forma eklenmesi gereken belgeler (iç hukuk kararları, tebligat belgesi, vekâletname vb.) eksiksiz ve doğru sırada sunulmalıdır.
• Dil: Başvuru, AİHM'in resmi dillerinden (İngilizce veya Fransızca) birinde yapılabileceği gibi taraf devletin resmi dilinde de yapılabilir; ancak Büyük Daire incelemesine girilen aşamada resmi dillerden biri zorunlu hale gelebilir.
• Temsil: İlk aşamada başvurucu kendi başına form doldurabilir; ancak başvuru iletişime geçilecek aşamaya taşındığında avukat temsili zorunlu hale gelir.
• Hak düşürücü etki: Sürenin kaçırılması başvurunun kabul edilemez bulunmasıyla sonuçlanır; bu kararın herhangi bir itiraz yolu yoktur ve süre aşımı konusunda AİHM herhangi bir takdir yetkisi kullanmaz.

AİHM'in Türkiye Davalarındaki Temel Konular

Türkiye aleyhine AİHM'e taşınan davalar incelendiğinde öne çıkan ihlal kategorileri şunlardır: özgürlük ve güvenlik hakkı (AİHS m.5), adil yargılanma hakkı (m.6), özel ve aile hayatına saygı hakkı (m.8), ifade özgürlüğü (m.10), mülkiyet hakkı (1 No.lu Protokol m.1) ve insan haklarını etkili biçimde başvurma hakkı (m.13). Bu alanlarda Türkiye'de sonuçlanan davalar, AYM bireysel başvuru yolu tüketildikten sonra AİHM gündemine taşınabilmektedir.

AİHM, bir ihlal tespit ettiğinde başvurucuya adil tazminat ödenmesine hükmedebilir (m.41); davalı devletin ihlali ortadan kaldırmak için gerekli genel ve bireysel önlemleri almasını da kararlarında belirtebilir. Kararların uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin denetiminde yürütülür.

Sıkça Sorulan Sorular

AYM başvurusu olmadan doğrudan AİHM'e başvurulabilir mi? Kural olarak hayır. AİHM, AYM bireysel başvurusunun tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olduğuna defalarca hükmetmiştir. Bu nedenle Türkiye aleyhine başvurularda önce AYM yolunun tüketilmesi zorunludur; aksi hâlde başvuru iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilmez bulunur.

Son gün tatile rastlarsa ne olur? AİHM'in takvim günü ilkesi gereği süre uzamaz. Bu nedenle başvuruyu son güne bırakmak büyük risk taşır; formu en az birkaç hafta önce gönderin.

Başvuruyu avukatsız yapabilir miyim? İlk başvuru aşamasında avukat zorunluluğu yoktur; ancak başvuru sonraki aşamalara geçtiğinde ve yazışmalar başladığında avukat temsili zorunlu hale gelmektedir. Başvurunun hukuki açıdan doğru kurgulanması için başlangıçtan itibaren bir avukatla çalışmak başarı olasılığını önemli ölçüde artırır.