Nispi Karar ve İlam Harcı Hesaplama

Nispi Karar ve İlam Harcı Nedir?

Türk hukuk sisteminde mahkemelerce verilen kararlar için 492 sayılı Harçlar Kanunu kapsamında karar ve ilam harcı alınmaktadır. Bu harç, konusu belirli bir para değeri olan davalarda "nispi" olarak uygulanır; yani sabit bir tutar değil, hükmedilen miktarın belirli bir yüzdesi (binde) ödenir. Konusu para olmayan davalarda ise maktu (sabit) harç uygulaması devreye girer.

Nispi karar ve ilam harcının güncel oranı ‰68,31'dir (binde 68,31). Bu oran, 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun (1) sayılı tarifesinin A-III/1-a bendi kapsamında düzenlenmekte olup her yıl yeniden değerleme oranıyla revize edilmektedir.

Nispi Harcın Peşin ve Bakiye Olarak Bölünmesi

Nispi karar ve ilam harcı tek seferde değil, iki aşamada ödenir:

• Peşin Harç (¼ — Dörtte Bir): Nispi harcın dörtte biri, dava açılışında mahkeme veznesine yatırılır (492 s.K. m.28/1-a). Bu kısım, dava açılmadan önce tamamlanmak zorundadır; eksik harçla dava işleme konulmaz.
• Bakiye Harç (¾ — Dörtte Üç): Nispi harcın kalan dörtte üçü, mahkeme kararının verilmesinin ardından tamamlanır. Bu tutarın kural olarak haksız çıkan tarafça ödenmesi gerekir; ancak uygulamada mahkemeler bu karar harcı kalemini hüküm fıkrasında açıkça belirtmektedir.

Bu araç her iki aşamayı ayrı ayrı gösterir; dilediğiniz aşamayı seçerek ilgili tutarı hızlıca hesaplayabilirsiniz.

Hesaplama Formülü ve Örnekler

Nispi harcın hesaplanması oldukça basit bir formüle dayanır:

• Toplam nispi harç = Hükmedilen tutar × ‰68,31
• Peşin harç (açılışta) = Toplam nispi harç × ¼
• Bakiye harç (karar sonrası) = Toplam nispi harç × ¾

Örnek 1: 100.000 TL'ye hükmedilen bir davada toplam nispi harç = 100.000 × 0,06831 = 6.831,00 TL; peşin yatırılan = 6.831 × 0,25 = 1.707,75 TL; bakiye = 5.123,25 TL.

Örnek 2: 500.000 TL'ye hükmedilen bir davada toplam nispi harç = 500.000 × 0,06831 = 34.155,00 TL; peşin = 8.538,75 TL; bakiye = 25.616,25 TL.

Bu Araç Hangi Tutarı Gösterir?

Araç, talep tutarını değil; mahkemenin hüküm altına aldığı (karara bağladığı) tutarı baz alır. Uygulamada iki farklı senaryo söz konusudur:

• Açılış aşaması: Dava dilekçesinde talep edilen tutar üzerinden hesaplanır (tam kabul beklentisiyle). Gerçek harç, karar sonrası kesinleşir.
• Karar sonrası aşama: Mahkeme ne kadar tutara hükmetmişse (kısmi kabul vb. dahil) o tutar üzerinden hesaplanır. Kısmi kabul durumunda hem davacı hem de davalı lehine vekâlet ücretiyle birlikte harç paylaşımı söz konusu olabilir.

Bakiye Harç Ödenmezse Ne Olur?

Anayasa Mahkemesi'nin 2014 tarihli kararının ardından 492 sayılı Kanun'da yapılan değişiklikle bakiye karar harcı ödenmemiş olsa dahi ilam harçlı olarak verilmektedir; ancak bu durum harcın talep edilmeyeceği anlamına gelmez. Bakiye karar harcı tamamlanmadığı takdirde ilgili vergi dairesi tarafından tahsil yoluna gidilir ve gecikme zammı işlemeye başlar.

Maktu Başvurma Harcı Bu Araçta Gösterilmez

Bu araç yalnızca nispi karar ve ilam harcını (peşin, bakiye veya toplam) hesaplar. Dava açılışında ayrıca ödenmesi gereken maktu başvurma harcı bu hesabın dışındadır; her iki kalemi birlikte görmek için Dava Harcı Hesaplama aracını kullanın. Gider avansı, vekâlet pulu ve diğer yargılama masrafları da ayrı kalemlerdir.

Islah Hâlinde Nispi Harcın Yeniden Hesaplanması

Dava sırasında talep artırımı (ıslah) yapıldığında, artırılan kısım üzerinden yeniden nispi harç hesaplanır ve ıslah harcı olarak yatırılması gerekir. Islah öncesi ödenen harç artırılan kısma uygulanmaz; ıslah harcı için ayrıca İslah Harcı Hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Temyiz ve İstinaf Aşamalarında Harç

Nispi karar ve ilam harcı yalnızca ilk derece mahkemelerinde değil; istinaf ve temyiz yoluna başvurulduğunda da ayrı harç kalemleri ortaya çıkmaktadır. Hükmü temyize ya da istinafa taşıyan taraf, o aşamaya özgü ayrı bir harç ödemekle yükümlüdür. Bu araç yalnızca asıl hükme ilişkin nispi harcı hesaplar; kanun yolu harçları için ilgili araçlara başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Hükmedilen tutar ile talep edilen tutar farklı olabilir mi?

Evet. Mahkeme davacının talep ettiği tutarın tamamına ya da bir kısmına hükmedebilir (kısmi kabul). Bu durumda karar ve ilam harcı, hükmedilen gerçek tutar üzerinden hesaplanır; dava açılışında ödenen peşin harçla aradaki fark mahkeme kararında netleşir.

Bu araç ne zaman kullanılmalıdır?

Dava sürecinin herhangi bir aşamasında: açılışta ödemeniz gereken peşin harç tahmini için, karar sonrasında ödenecek bakiye harç hesabı için ya da toplam nispi harç maliyetini önceden görmek amacıyla kullanabilirsiniz.

Nispi Harç Oranı Nasıl Belirlenir?

492 sayılı Harçlar Kanunu'nun (1) sayılı tarifesinde yer alan ‰68,31 oranı, yıllar içinde yeniden değerleme ve yasal düzenlemelerle bugünkü seviyesine ulaşmıştır. Bu oran binde (‰) olarak ifade edildiğinden, yüzde (%) oranıyla karıştırılmaması gerekir: binde 68,31, yüzde 6,831'e karşılık gelir. Dolayısıyla 1.000.000 TL değerindeki bir davada toplam nispi karar-ilam harcı 68.310 TL olarak hesaplanır.

Nispi harç oranının belirlenmesinde kamu hizmetinin finansmanı ve yargı sistemi erişilebilirliği arasındaki denge gözetilmektedir. Oranın çok yüksek tutulması hak arama özgürlüğünü fiilen kısıtlayabilir; çok düşük tutulması ise yargı sistemini gereksiz yere meşgul eden davaların artmasına yol açabilir. Günümüzdeki oran bu dengeyi yansıtmak üzere belirlenmiştir.

Karar ve İlam Harcı: Karar Aşaması ile İlam Aşaması

Harç kanununda "karar ve ilam harcı" ifadesi, iki farklı yargısal işlemi bir arada kapsamaktadır:

• Karar: Mahkemenin uyuşmazlığı esastan sonuçlandıran hükmünü ifade eder. Mahkeme kararı, taraflar bakımından hak ve yükümlülükler doğurur; bu aşamada karar harcının kalan kısmının (bakiye ¾) tamamlanması gerekmektedir.
• İlam: Kesinleşmiş mahkeme kararının icra edilebilir hâle gelmiş şeklidir. İlam aşamasında bakiye karar harcı tamamlanmamışsa icra dairesinde işlem yapılabilir; ancak harç tahsili vergi dairesince ayrıca takip edilir.

Bu iki aşamanın birlikte ele alınması, yargılama sürecinin bütününde harç yükümlülüğünün nasıl şekillendiğini net biçimde ortaya koymaktadır.

Tenkis Davalarında Nispi Harcın Uygulanması

Miras hukukunda yer alan tenkis davaları (tenkis = yasal miras payını aşan ölüme bağlı tasarrufların indirilmesi talebi), konusu belirli bir para değeri olan davalar kategorisinde değerlendirilmektedir. Ancak tenkis davalarında harcın hesaplanacağı tutar tartışmalı olabilmektedir: mahkemeler kimi zaman tereke değeri, kimi zaman ise tenkise konu kısım üzerinden hesap yapmaktadır. Bu nedenle tenkis davası açmadan önce avukatınızla birlikte harç stratejisini belirlemeniz önerilir.

Benzer durum tapu iptali ve tescil davaları için de söz konusudur. Taşınmazın değeri üzerinden hesaplanan nispi harç, özellikle yüksek değerli gayrimenkullerde önemli bir maliyet kalemi oluşturabilir. Bu tür davalarda bilirkişi aracılığıyla belirlenen taşınmaz değerinin harç hesabına etkisi mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

Islah Sonrasında Nispi Harcın Yeniden Hesaplanması

Dava sürecinde davacı tarafından ıslah yoluyla talep artırımı yapıldığında, artırılan kısım üzerinden ek harç hesaplanması gerekmektedir. Bu ek harç, yalnızca artırılan fark tutarının nispi oranıyla hesaplanır; daha önce yatırılan harç tekrar talep edilmez. Islah harcı, ıslah dilekçesiyle birlikte veya mahkemenin belirleyeceği süre içinde tamamlanmazsa artırılan kısım bakımından işlem yapılamaz.

Belirsiz alacak davalarında (HMK m.107) talep sonucunun bilirkişi raporu doğrultusunda netleştirilmesi de benzer bir harç tamamlama yükümlülüğü doğurur. Bu durum, belirsiz alacak davasını stratejik olarak kullanan avukatların göz önünde bulundurması gereken önemli bir maliyet faktörüdür.

Harcın Konusu: Davacı ve Davalı Perspektifinden Değerlendirme

Nispi karar-ilam harcı, doğrudan davacı tarafından yatırılır; ancak davanın sonucu harç yükünü şekillendirir:

• Davacı kazanırsa: Peşin yatırılan harç mahkeme kararıyla yargılama giderleri kapsamında davalıdan geri alınır. Bakiye harç da davalıya yüklenir.
• Davalı kazanırsa: Davacı hem kendi ödediği peşin harcı hem de bakiye harcı üstlenmek zorunda kalır. Ayrıca davalının avukatlık ücreti de davacıya yükletilebilir.
• Kısmi kazanım: Hem harç hem de vekâlet ücreti oransal olarak paylaştırılır. Bu durumda hem davacı hem de davalı belirli oranlarda harç yükü taşıyabilir.

Davalı perspektifinden bakıldığında, aleyhine açılan davada peşin harç yatırma yükümlülüğü bulunmamakla birlikte, dava kaybedildiği takdirde bakiye harç dahil tüm yargılama giderlerinin ödenmesi gerekebilir. Bu durum, davalı için de savunma stratejisi oluştururken yargılama maliyetlerinin değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Nispi Karar-İlam Harcının İcra Harcından Farkı

Nispi karar-ilam harcı ile icra harcı birbirine karıştırılmamalıdır. Bu iki harç türünün temel farkları şöyledir:

• Nispi karar-ilam harcı: Mahkeme aşamasında, davanın açılışında ve/veya karar sonrasında 492 s.K. kapsamında tahsil edilir. Harcın alacaklısı Hazine'dir.
• İcra harcı: Kesinleşmiş ilamın icra dairesinde icraya konulması aşamasında İcra ve İflas Kanunu kapsamında ayrıca alınır. Oran ve tutar farklıdır; ilam icrası harcı, tahsil edilen tutar üzerinden belirli bir oran olarak hesaplanır.

Bir mahkeme kararını icraya koyduğunuzda hem karar harcını hem de icra harcını karşıladığınızdan emin olmanız gerekir. Bu iki harcın toplamı, alacağın tahsil edilmesinin gerçek maliyetini oluşturmaktadır.

Davadan Feragat veya Sulh Hâlinde Harç İadesi

Dava sürecinde tarafların sulh olması veya davacının davadan feragat etmesi durumunda yatırılan harçların bir kısmı iade edilebilir. 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 22. maddesi bu konuya ilişkin düzenleme içermektedir:

• Karar kesinleşmeden sulh yapılması hâlinde tahsil edilen harçların belirli bir oranı iade edilir.
• Feragat hâlinde davacının yatırdığı harcın tamamı geri alınamayabilir; yasal düzenlemeye ve somut duruma göre değişir.
• İade başvurusu, dava dosyasının bulunduğu mahkeme veznesine yapılır ve belirli belgeler istenir.

Sulh veya feragat kararı vermeden önce bu harç iadesi mekanizmasını avukatınızla değerlendirmeniz, gereksiz harç kaybını önlemenize yardımcı olacaktır.

Yabancı Uyruklu Davacılar ve Teminat

Türkiye'de ikamet etmeyen yabancı uyruklu kişiler Türk mahkemelerinde dava açarken kural olarak teminat (güvence) yatırmak zorundadır (MÖHUK ve ilgili düzenlemeler). Ancak Türkiye'nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı uluslararası sözleşmelerle (örneğin Avrupa Konseyi üyesi devletlerle yapılan sözleşmeler, Lahey Sözleşmesi) bu yükümlülük kaldırılabilmektedir. Yabancı uyruklu müvekkillerin davası söz konusu olduğunda uygulanan teminat miktarı ve muafiyet koşulları için hukuki danışmanlık alınması önem taşımaktadır.