Saklı Pay ve Tenkis Hesaplama (TMK m.506)

Saklı Pay ve Tenkis Hesaplama

Saklı pay, belirli mirasçıların miras bırakanın ölüm tarihindeki terekesi üzerinde sahip oldukları ve vasiyetname ya da sağlar arası kazandırmalarla ellerinden alınamayan asgari miras hissesidir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 505-506. maddeleri kapsamında düzenlenen saklı pay; miras bırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlandıran ve belirli mirasçıları koruyan temel bir mekanizmadır. Bu hesap aracı, aile yapınıza göre önce yasal miras paylarını, ardından TMK m.506 oranlarıyla saklı payları ve tasarruf edilebilir kısmı hesaplar.

Saklı Pay Nedir ve Hangi Mirasçıları Korur?

Miras bırakan, terekesi üzerinde vasiyetname düzenleyerek ya da sağlığında bağış yaparak mirasını dilediği gibi dağıtamaz. TMK m.505, saklı paylı mirasçıları şu şekilde belirler: altsoy (çocuklar ve torunlar), anne-baba ve sağ kalan eş. Kardeşler ile büyükanne ve büyükbabalar yasal mirasçı olabilir; ancak saklı pay korumasından yararlanmazlar. Miras bırakan bu mirasçıların saklı paylarına dokunmadan yalnızca "tasarruf edilebilir kısım" üzerinde serbestçe tasarruf edebilir.

Saklı Pay Oranları (TMK m.506)

Saklı pay, her mirasçının yasal miras payı üzerinden hesaplanır. TMK m.506 uyarınca oranlar şunlardır:

• Altsoy (çocuklar, torunlar): Yasal miras payının 1/2'si saklı paydır. Örneğin iki çocuk varken eş yoksa her çocuğun yasal payı 1/2, saklı payı 1/4'tür.
• Anne ve babanın her biri: Yasal miras payının 1/4'ü saklı paydır.
• Sağ kalan eş — altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa: Yasal payının tamamı saklı paydır.
• Sağ kalan eş — diğer hâllerde (üçüncü zümre veya tek başına mirasçı): Yasal payının 3/4'ü saklı paydır.

Kardeşlerin saklı payı, 5650 sayılı Kanunla 2007 yılında kaldırılmıştır. Büyükanne ve büyükbabaların da TMK m.506 kapsamında saklı payı bulunmamaktadır.

Tasarruf Edilebilir Kısım Nedir?

Terekenin, tüm saklı payların toplamı düşüldükten sonra kalan bölümü "tasarruf edilebilir kısım" olarak adlandırılır (TMK m.505). Miras bırakan yalnızca bu bölüm üzerinde vasiyet, mirasçı atama, vakıf kurma veya bağış yoluyla serbestçe işlem yapabilir. Tasarruf edilebilir kısım ne kadar büyükse miras bırakanın ölüme bağlı ya da sağlar arası kazandırmaları o ölçüde geniştir.

Örneğin sağ kalan eş ve iki sağ çocuk varsa; eşin yasal payı 1/4, her çocuğun yasal payı 3/8'dir. Saklı pay hesabı: eşin saklı payı 1/4 (yasal payın tamamı), her çocuğun saklı payı 3/16 (yasal payın 1/2'si), toplam saklı pay 1/4 + 2 × 3/16 = 10/16 = 5/8. Tasarruf edilebilir kısım = 1 − 5/8 = 3/8.

Tenkis Davası (TMK m.560)

Miras bırakan, vasiyetname ya da sağlar arası kazandırmalarla (bağış, vakıf vb.) saklı paylı mirasçıların payını zedelemişse, saklı payı ihlal edilen mirasçı tenkis davası açabilir. Tenkis davasının amacı, tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların saklı payı karşılayacak ölçüde indirilmesidir (iptali değil, indirimi). Davanın hak düşürücü süreleri şunlardır:

• Vasiyetnameler bakımından: vasiyetnamenin açılmasından itibaren 1 yıl; her hâlde 10 yıl.
• Diğer kazandırmalar (bağış vb.) bakımından: saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl; mirasın açılmasından itibaren her hâlde 10 yıl.

Tenkiste sıra önemlidir: önce vasiyetname tasarrufları, ardından sağlar arası kazandırmalar tenkis edilir; bu da hangi bağışın önce sorgulanacağını belirler (TMK m.570).

Saklı Payın Zedelenmesi Hâlleri

Miras bırakanın saklı payı zedeleyen başlıca işlemleri şunlardır:

• Belirli bir kişiyi tüm terekesine mirasçı atayan vasiyetname.
• Saklı paylı mirasçıları devre dışı bırakan mal bağışları (özellikle ölümden kısa süre önce yapılanlar).
• Terekenin saklı pay toplamını aşan bölümünü hayır kurumlarına veya vakıflara bırakan tasarruflar.
• Mirasçılardan birini kayıran orantısız bağışlar.

Bu durumlarda saklı payı zedelenen mirasçı, tenkis davası açarak payını koruyabilir. Denkleştirme (TMK m.669) ve tenkis iç içe geçebileceğinden hukuki sürecin bir avukatla yürütülmesi önerilir.

Mirasçılıktan Çıkarma ve Saklı Pay

Miras bırakan, TMK m.510-513'te sayılan ağır kusur nedenlerinin varlığı hâlinde saklı paylı mirasçısını vasiyetname ile mirasçılıktan çıkarabilir (ıskat). Geçerli bir ıskat için nedenin vasiyetnamede açıkça belirtilmesi gerekir. Kanuni neden olmaksızın yapılan ıskat geçersizdir ve mirasçılık hakkını ortadan kaldırmaz. Geçerli ıskat hâlinde dahi çıkarılan kişinin altsoyunun saklı pay hakkı korunmakta; hak, çıkarılan kişinin çocuklarına geçmektedir (TMK m.512).

Sık Sorulan Sorular

Mirasçılıktan çıkarılan kişinin saklı payı var mı? Kanuni nedenler olmaksızın yapılan ıskat geçersizdir ve mirasçılık hakkı devam eder. Geçerli nedenlerle yapılan ıskat hâlinde ise çıkarılan kişinin altsoyunun saklı payı korunur; hak altsoya geçer (TMK m.512).

Bağışlar saklı payı etkiler mi? Ölümden önceki belirli dönemlerde yapılan bağışlar tenkis kapsamında değerlendirilebilir. Özellikle mutat hediyeler dışındaki bağışlar ve mirasçıları devre dışı bırakmak amacıyla yapılan devir işlemleri sorgulanabilir.

Vasiyetname yoksa saklı pay hesabı gerekli mi? Vasiyetname yoksa yasal miras payları kendiliğinden geçerli olur ve saklı pay sorun yaratmaz. Saklı pay meselesi, miras bırakanın vasiyetname düzenlediği veya sağlığında önemli bağışlar yaptığı durumlarda önem kazanır.

Tenkis davası kime karşı açılır? Dava; miras bırakanın tasarrufundan yararlanan mirasçılara veya üçüncü kişilere (bağış alanlara) karşı açılır. Birden fazla davalı olması hâlinde tenkis sırası (TMK m.570) belirleyicidir.